Kiedy człowiek opanował ogień? Stało się to wcześniej niż myślisz

Ujarzmienie ognia było przełomem w historii ludzkości. Czy wiecie jednak kiedy do tego doszło i kto, jako pierwszy okiełznał niszczycielski żywioł? Odpowiedź może zaskoczyć.

Darwin opisał odkrycie przez ludzi sztuki rozniecania ognia tymi słowy: „Po wytworzeniu mowy odkrycie sposobów wydobywania ognia zajmuje pierwsze miejsce w szeregu wynalazków ludzkiego plemienia”.


Reklama


Mógł mieć rację, chociaż dzisiaj może nie jesteśmy już tak zależni od ognia, jak w gorączce pomysłowości czasów wiktoriańskich, kiedy pisał te słowa, i zapewne nie widzimy dziś wolnego ognia ani palenisk tak często jak on. […]

Niemal dwa miliony lat gotowania jedzenia?

Ogień jest narzędziem, które całkowicie przeobraziło nasze życie nie tylko w epoce przemysłowej, lecz długo przed tym, zanim nasz konkretny typ istoty ludzkiej przekształcił się w formę, jaką się obecnie cieszymy.

Mamy przekonujące dowody, że Homo erectus, ów odnoszący wielkie sukcesy człowiek, który przemierzał cały świat od 1,9 miliona do około 140 000 lat temu, w pewnym stopniu umiał posługiwać się ogniem.

Już prawdopodobnie Homo erectus wykorzystywał ogień (Netha Hussain/CC BY-SA 4.0).
Już prawdopodobnie Homo erectus wykorzystywał ogień (Netha Hussain/CC BY-SA 4.0).

Kwestia, kiedy po raz pierwszy wykorzystał ogień, nadal pozostaje dyskusyjna. Przesiewanie ziemi w pradawnych siedzibach ludzkich to żmudne zajęcie i choć dane molekularne świadczą o obecności spopielonych kości i roślin, liczących od 1,5 do 1,7 miliona lat (zależnie od lokalizacji), to nie wiadomo, czy płonący tu kiedyś ogień nie był wynikiem pożarów wznieconych przez pioruny lub lokalne wulkany, a nie rozmyślnej działalności wczesnych gatunków ludzi.

Niektórzy na podstawie kształtu zębów oraz innych danych morfologicznych sugerują, że Homo erectus gotował pożywienie już 1,9 miliona lat temu. Prawdopodobnie najwcześniejsze pewne dane dotyczące ognia w kontekście archeologicznym, pochodzące sprzed mniej więcej miliona lat, znaleziono w jaskini Wonderwerk w Republice Południowej Afryki.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Ewolucje nie rewolucja

Bez względu na to, w jaki sposób i kiedy dokonała się ta przemiana, ludzie przeszli od przypadkowego używania ognia do zwyczajowego, a w końcu stali się bezwzględnymi pirofilami.

Owa przemiana, podobnie jak wszystkie w dziejach ewolucji człowieka, prawie na pewno zachodziła powoli  stopniowo – nie ma tu mowy o jednej iskrze, lecz o wielu. Archeolodzy toczą debaty na temat najwcześniejszych dowodów kontrolowanego używania ognia. Oni jednak spierają się o wiele spraw.


Reklama


Około 100 000 lat temu mieliśmy już ogień w dużej mierze pod kontrolą. Rozniecane przez człowieka płomienie, źródło ciepła i światła, zapewniały mu oczywistą korzyść, podobnie jak zdolność nie tylko panowania nad nim, lecz rozpalania ognia z jednej iskry.

Księdze dżungli Król Louie, wódz orangutanów, pragnie „być jak ty” właśnie poprzez zawładnięcie tą niepowtarzalnie ludzką zdolnością i jest na tyle mądry, by o tym śpiewać. Wpływ ognia na rozwój rodzaju ludzkiego nie da się z niczym porównać.

Tekst stanowi fragment publikacji Adam Rutherford pod tytułem Księga ludzi. Opowieść o tym, jak staliśmy się nami, wydanej nakładem wydawnictwa Prószyński Media (2019).
Tekst stanowi fragment publikacji Adama Rutherforda pod tytułem Księga ludzi. Opowieść o tym, jak staliśmy się nami (Prószyński Media 2019).

Rozprzestrzeniliśmy się na północy dzięki ogniowi dającemu ciepło, wypuszczając się poza temperatury panujące w strefach tropikalnych, gdzie w toku ewolucji powstaliśmy. To zaś dało nam dostęp do całego mnóstwa nowych zwierząt dużych i małych, na które mogliśmy polować, gotować ich mięso i ucztować, a z innych elementów ich ciał wytwarzać narzędzia, odzież i dzieła sztuki.

Podobnie jak dzisiaj, nie należy też lekceważyć społecznego znaczenia zwyczaju gromadzenia się wokół paleniska lub ogniska. Przy ogniu wykuwają się i konsolidują więzi społeczne, snuje się opowieści, przekazuje się umiejętności, przyrządza się jedzenie i dzieli się nim.

Źródło:

Tekst stanowi fragment publikacji Adama Rutherforda pod tytułem Księga ludzi. Opowieść o tym, jak staliśmy się nami, wydanej nakładem wydawnictwa Prószyński Media (2019). Książkę znajdziesz w atrakcyjnej cenie na stronie Empiku.

Polecamy

Tytuł, lead, śródtytuły i teksty w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Ilustracja tytułowa: Neandertalczycy przy ognisku (domena publiczna)

Autor
Adam Rutherford
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.