Koniec niezależności Nowogrodu Wielkiego. Jak doszło do jego podporządkowania Moskwie?

Strona główna » Średniowiecze » Koniec niezależności Nowogrodu Wielkiego. Jak doszło do jego podporządkowania Moskwie?

Nowogród Wielki przez ponad 300 lat cieszył się niezależnością i renomą jednego z najważniejszych ośrodków na Rusi. Kupiecka republika straciła swój unikalny status dopiero w XV wieku, pod naporem Iwana III Srogiego. Historia mogłaby jednak potoczyć się zupełnie inaczej, gdyby nie zdradziecka postawa polskiego króla.

W sferze polityki zagranicznej [Nowogrodu Wielkiego] ważnym czynnikiem były stosunki z Litwą. Trwające od drugiej połowy XIII w. konflikty zakończyły się podpisaniem w 1326 roku układu pokojowego, który czynił z Litwinów sojuszników Nowogrodzian i zabezpieczał ich przed zagrożeniem ze strony Szwedów. W przyszłości Litwa stanie się też ważnym sprzymierzeńcem w zmaganiach z Moskwą.


Reklama


Koniec lawirowania między Rurykowiczami

Kwestią, która w ostatecznym rozrachunku zadecydowała o losach Nowogrodu Wielkiego, były jego stosunki z Moskwą. Zwycięstwo Dymitra Dońskiego (1359–1389) w 1380 roku nad Tatarami na Kulikowym Polu przyczyniło się do tego, że w rękach jego następców znalazł się dziedziczny tytuł wielkoksiążęcy.

Tym samym przestały istnieć dla Nowogrodzian możliwości lawirowania między Rurykowiczami, pretendującymi do zwierzchności nad całą Rusią (np. między książętami twerskimi i moskiewskimi). W tej sytuacji mieszkańcy grodu nad Wołchowem, chcąc zachować jego niezależność, zmuszeni byli szukać sojuszników wśród wrogów Moskwy (m.in. na Litwie i w Polsce).

Bitwa na Kulikowym Polu diametralnie zmieniła położenie Nowogrodu Wielkiego (domena publiczna).
Bitwa na Kulikowym Polu diametralnie zmieniła położenie Nowogrodu Wielkiego (domena publiczna).

Już w 1386 r. notujemy moskiewską wyprawę na Nowogród Wielki. Zagrożenie ze strony tamtejszych władców wymusiło na Nowogrodzianach konieczność wzmocnienia obronności i wzniesienia w latach 1372–1392 pasa umocnień. Nastąpiła również konsolidacja środowiska bojarskiego i przeprowadzono reformy związane z zarządzaniem miastem (szerzej piszemy o tym w rozdziale następnym).

W pewnym sensie odpowiedzią na te działania możnych było wystąpienie w 1418 r. szerokich kręgów Nowogrodzian pod wodzą niejakiego Stiepana. Powstanie stłumiono. Podjęto również kolejne reformy administracyjne, mające zabezpieczyć pozycje bojarów.

Przeczytaj też: Kiedy Kraków dostał prawa miejskie? Oficjalna data jest z całą pewnością fałszywa

Wyraz niezadowolenia pozostałych mieszkańców z tej sytuacji znaleźć można w źródłach. Pojawiają się w nich słowa krytyki wobec możnych i stwierdzenia w rodzaju: „nie ma już prawdy i sprawiedliwego sądu”.

Ekspansja Moskwy

Lata pięćdziesiąte XV w. przyniosły zaostrzenie stosunków z Moskwą, którego szczególnie widocznym przejawem była wyprawa Wasyla II Ślepego (1425–1462) na Nowogród Wielki w 1456 r. Nieco ponad dwadzieścia lat później Iwan III Srogi zadał republice ostateczny cios.


Reklama


Przestała ona formalnie istnieć 15 stycznia 1478 r., a jej ziemie zostały podporządkowane wielkiemu księciu moskiewskiemu. Stało się to w konsekwencji realizowanej przez niego idei „scalania ziem ruskich”.

Koncepcji tej zdecydowanie przeciwni byli nowogrodzcy bojarzy. W latach sześćdziesiątych XV w. funkcjonowało wśród nich silne stronnictwo prolitewskie, w którym przywódczą rolę odgrywali przedstawiciele rodziny Boreckich, na czele z Martą Borecką, wdową po posadniku i jej synem Dymitrem, również pełniącym ten urząd. Liczyli oni na wsparcie ze strony króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Kazimierza Jagiellończyka (1447–1492).

Tekst stanowi fragment książki Zofii A. Brzozowskiej i Mirosława J. Leszki pod tytułem Nowogród Wielki. Historyczno-kulturowy przewodnik po średniowiecznej republice (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2019).

Kazimierz Jagiellończyk nie dotrzymuje słowa

W 1470 r. władzę w Nowogrodzie Wielkim powierzono przebywającemu na Litwie księciu Michałowi III Olelkowiczowi (1470–1471), prawnukowi władcy litewskiego Olgierda (1345–1377). Wyraził na to zgodę Kazimierz Jagiellończyk, który w 1471 r. zobowiązał się jednocześnie do udzielenia Nowogrodzianom wsparcia zbrojnego.

Sojusz ten stał się pretekstem do zorganizowania przez Iwana III Srogiego wyprawy zbrojnej na republikę. Kazimierz nie wywiązał się ze swoich obietnic, czego konsekwencją była klęska wojsk nowogrodzkich nad rzeką Szelonią 14 lipca 1471 r. i dotkliwe straty (ok. 12 tysięcy poległych i 2 tysiące wziętych do moskiewskiej niewoli).

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Iwan III kazał stracić m.in. syna Marty Boreckiej, Dymitra. Ją samą oszczędzono. Miasto zostało zdobyte miesiąc później. Pozwolono mu jednak zachować okrojoną samodzielność. Mimo tej brutalnej lekcji, w Nowogrodzie Wielkim nadal silne były antymoskiewskie nastroje i nadzieje na wsparcie króla Kazimierza, który próbował budować koalicję przeciwko Iwanowi III, sprzymierzając się z Achmatem (1463–1481), chanem Wielkiej Ordy.

Ostateczna utrata niezależności

Jej działania nie przyniosły pozytywnych skutków. W tej sytuacji książę moskiewski zdecydował się na ostateczne podporządkowanie niepokornego ośrodka. Zorganizował kolejną wyprawę na miasto, zakończoną jego zajęciem (1478 r.). Władzę w pokonanym Nowogrodzie Wielkim sprawowali odtąd wielkoksiążęcy namiestnicy. Wiec został zlikwidowany, a wiecowy dzwon, symbol niezależności republiki nowogrodzkiej, wywieziono do Moskwy.

Obraz Klaudiusza Lebiediewa Posadnica Marta. Zniszczenie wieca nowogrodzkiego.

Wielebojarskich rodzin pozbawiono majątków, a część – przesiedlono w głąb państwa moskiewskiego. Wśród zesłańców znalazła się i Marta Borecka (zmarła tam w niejasnych okolicznościach). Nowogrodzianie osiedlili się w miejscu, które nazwano Łubianka. W 1494 r. Iwan III rozkazał zlikwidować kantor Hanzy nad Wołchowem i skonfiskować znajdujące się w nim towary.

Blisko sto lat po podporządkowaniu Nowogrodu Wielkiego Moskwie doszło do wydarzenia, które przyniosło miasto ostateczną zagładę. Śmiertelny cios zadał mu Iwan IV Groźny.

Przeczytaj również o początkach Nowogrodu Wielkiego. Czy legendarny twórca Rusi Ruryk naprawdę istniał?


Reklama


Polecamy

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów. Cytat wstępny z Powieści minionych lat został skrócony.

Współautor
Zofia A. Brzozowska
Współautor
Mirosław J. Leszka
3 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.