Korupcja w carskiej Rosji. Nawet car przyznawał, że w całym kraju tylko dwóch ludzi nie kradnie

Strona główna » XIX wiek » Korupcja w carskiej Rosji. Nawet car przyznawał, że w całym kraju tylko dwóch ludzi nie kradnie

Carska Rosja była dosłownie przeżarta korupcją. Łapówki brali niemal wszyscy. Począwszy od nauczyciel i urzędników najniższego szczebla, skończywszy na ministrach w Petersburgu. Nawet drakońskie kary nie doprowadziły do zwalczenia procederu. Wręcz przeciwnie. Z czasem sytuacja stawała się coraz gorsza.

Organizacja administracji w XVIII- i XIX-wiecznej Rosji kompletnie odbiegała od europejskich standardów. Opierała się – jak podkreślał profesor Richard Pipes w klasycznej pracy Rosja carów na:


Reklama


(…) swoistym systemie dzierżawnym, który nie przypominał ani biurokratycznego centralizmu, ani samorządu. Jego prototypem była moskiewska instytucja kormlenija, która dawała służbie państwowej praktycznie wolną rękę w eksploatacji kraju, pod warunkiem jedynie, że w zamian przekaże ona państwu ustaloną część swoich dochodów. Reszta nie interesowała Korony.

Bezowocna walka z korupcją

Efektem takiego podejścia – stosowanego jeszcze w drugiej połowie XIX wieku – była wręcz trudna do wyobrażenia skala korupcji. Władza bowiem „nie tylko przez stulecia nie płaciła urzędnikom pensji, ale wprost kazał im »żyć ze spraw urzędowych« (kormiatsia ot dieł)”.

Hulaszczy tryb życia mocno nadszarpnął zdrowie Piotra Wielkiego (Wasilij Wołkow/domena publiczna).
Już Piotr Wielki próbował walczyć drakońskimi metodami z korupcją. Niewiele to dało (Wasilij Wołkow/domena publiczna).

Co prawda, począwszy od Piotra Wielkiego (na tronie od 1682 do 1725 roku) carowie próbowali walczyć z łapownictwem, ale nawet drakońskie kary (z przepadkiem całego mienia i śmiercią włącznie) niewiele zmieniły. Nie ma się czemu zresztą dziwić. Zgodnie z tym, co pisał profesor Pipes:

Za panowania Katarzyny II i później pensje urzędników państwowych były tak niskie, że większość nie mogła się z nich utrzymać i musiała szukać dodatkowych dochodów.


Reklama


Za Aleksandra I niżsi urzędnicy otrzymywali od jednego do czterech rubli miesięcznie (…). . Nawet jeśli uwzględnić niskie koszty życia w Rosji, było to o wiele za mało, aby utrzymać rodzinę.

Problemem była nie tylko wysokość uposażeń, ale również forma ich wypłacania. Urzędnicy otrzymywali bowiem pensje:

(…) w banknotach papierowych (asygnatach), które niedługo po pierwszej emisji w 1768 roku zaczęły być dyskontowane i za rządów Aleksandra I ich wartość w srebrze wynosiła zaledwie jedną piątą nominalnej.

Artykuł stanowi fragment książki Richarda Pipesa pt. Rosja carów (Bellona 2022).
Artykuł postał głównie w oparciu o książkę Richarda Pipesa pt. Rosja carów (Bellona 2022).

Wszechobecne łapówkarstwo

Wszystko to sprawiło, że – jak stwierdza profesor Andrzej Chwalba w książce Imperium Korupcji w Rosji i w Królestwie Polskim w latach 1861-1917 – „łapówki brano i dawano niezależnie od wykształcenia, wieku, płci, kultury osobistej oraz cech osobniczych”.

Dalej krakowski historyk dodaje: „nie było więc takiego środowiska, grupy zawodowej, społeczności czy regionu, o których to można by z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, iż nie znały i nie korzystały z łapownictwa bądź znały, lecz nie korzystały”.

Niewinne i grzeszne dochody

Sam car Mikołaj I w rozmowie ze swoim synem z goryczą zauważył: „Mnie się wydaje, że w całej Rosji tylko ty i ja nie kradniemy”. Autor Rosji carów podkreślał, że u naszego wschodniego sąsiada przez stulecia wykształcił się „prawdziwy łapówkarski savoir-vivre”. W jego ramach rozróżniano „niewinne dochody” od „grzesznych dochodów”. Te pierwsze:


Reklama


(…) pochodziły z kieszeni społeczeństwa; były to pieniądze, które urzędnicy wymuszali od obywateli, opłaty pobierane przez sędziów za korzystny wyrok, a najczęściej napiwki za przyspieszenie załatwienia sprawy urzędowej.

Za „grzeszny dochód” uważano z kolei pieniądze pozyskane kosztem Korony, czyli wynikające z defraudacji rządowych funduszy albo „świadomego fałszowania danych żądanych przez jakiś urząd centralny”.

Sposób na bogacenie się

I to właśnie takie przypadki były ścigane. Korupcja dotykająca zwykłych obywateli nikogo właściwie nie obchodziła. Rzecz jasna im wyższa była ranga urzędnika tym większe miał on możliwości bogacenia się. Przykładowo:

Wicegubernator, do którego kompetencji należało wydawanie koncesji na sprzedaż wódki w guberni, mógł – jeśli dostał odpowiednią łapówkę od gorzelników – uznać rozwodnioną wódkę za czystą, pełnowartościową. Ponieważ ofiarą był konsument, nawet gdy przypadkiem rzecz się wydała, żadnego dochodzenia nie wszczynano.

W carskiej Rosji korupcja była prawdzią plagą. Powyżej ilustracja do komedii Gogola Rewizor (domena publiczna).
W carskiej Rosji korupcja była prawdziwą plagą. Powyżej ilustracja do komedii Gogola Rewizor (domena publiczna).

Nierzadko – szczególnie w rejonach oddalonych od stolicy – gubernatorzy chcąc zgarnąć okrągłą sumkę wydawali polecenie aresztowania zamożnego kupca pod kompletnie zmyślonymi zarzutami i tak długo trzymali go za kratkami, aż ten zgodził się zapłacić wysoką łapówkę. W efekcie takich praktyk nieoficjalne dochody gubernatorów potrafiły przekraczać wielokrotnie te inkasowane z państwowej kasy. Profesor Richard Pipes podkreślał przy tym, że:

Łapówkarstwo było sztuką subtelną, a nawet wytworną. W lepszym guście była pośrednia łapówka. Proponowało się na przykład hojny datek dla instytucji „charytatywnej”, której przewodniczyła małżonka dostojnika, sprzedawało mu kawałek ziemi za ułamek rzeczywistej wartości albo kupowało coś od niego (np. obraz), znacznie przepłacając.


Reklama


Skalę korupcji w carskiej Rosji boleśnie obnażyła, tocząca się w latach 1904-1905, wojna z Japonią. W jej trakcie wyszło na jaw, że ogromne środki, które miały zostać przeznaczone na modernizację armii i szkolenie żołnierzy trafiły do kieszeni wysoko postawionych urzędników oraz wojskowych. Zakupiony zaś sprzęt był masowo sprzedawany na czarnym rynku.

Przeczytaj również o handlu ludźmi w carskiej Rosji. 50 młodych kobiet kosztowało tyle co jedna rasowa suka myśliwska

Książka pozwalająca zrozumieć mentalność Rosjan

Bibliografia

  • Andrzej Chwalba, Imperium Korupcji w Rosji i w Królestwie Polskim w latach 1861-1917, Wydawnictwo Literackie 2010.
  • Katarzyna Laskowska, 735 lat zwalczania i… Rzecz o korupcji w Rosji, „Miscellanea Historico-Iuridica” t. VIII (2009).
  • Richard Pipes, Rosja carów, Bellona 2022.
Autor
Daniel Musiał

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.