Koszmar rosyjskich żołnierzy w XIX wieku. Trzymani w norach, zatruwani zepsutym jedzeniem, zbankrutowani

Strona główna » XIX wiek » Koszmar rosyjskich żołnierzy w XIX wieku. Trzymani w norach, zatruwani zepsutym jedzeniem, zbankrutowani

Po sromotnej klęsce rosyjskiej armii w wojnie krymskiej (1853-1856) car Aleksander II przeprowadził wielką reformę sił zbrojnych. Poprawiło się uzbrojenie, wyszkolenie oraz dowodzenie. Warunki bytowe szeregowych żołnierzy pozostały jednak w dalszym ciągu koszmarne.

Armia rosyjska do czasu wojny krymskiej prawie nie znała koszar. Żołnierze kwaterowali w kwaterach prywatnych, tymczasowych obozowiskach czy w zwykłych szałasach lub ziemiankach. Nawet po wojnie krymskiej żołnierz carski mógł liczyć na koszary tylko w większych miastach, na prowincji pozostało tak jak dotychczas.


Reklama


„To nie mieszkania ludzkie, lecz jakieś nory!”

Zresztą nawet warunki w koszarach wojskowych były bardzo złe. Tak opisywał je korespondent „Gazety Narodowej” z 1880 roku:

Utrzymanie koszar moskiewskich przechodzi wszelkie pojęcie, są to nie mieszkania ludzkie, lecz jakieś nory! Woń odrażająca napełnia wszystkie korytarze i sale, wszędzie pełno brudu i nieczystości, podłogi, drzwi i okna nigdy nie myte, a ściany raz na dziesięć lat bielone.

Rosyjscy żołnierze biwajujący na Placu Zamkowym w Warszawie. Zdjęcie z początku lat 60. XIX wieku (Karol Bayer/domena publiczna).
Rosyjscy żołnierze biwajujący na Placu Zamkowym w Warszawie. Zdjęcie z początku lat 60. XIX wieku (Karol Bayer/domena publiczna).

W salach wzdłuż ścian pomieszczone są drewniane prycze, jednak te, na których leżą, tylko sienniki brudne, wstręt obudzające, bo nigdy nieprane, napełnione nie słomą, tylko jakimś barłogiem, który zaledwie co kilka lat jest zmieniany.

O poduszkach czy wałkach pod głowę, prześcieradłach i kocach nikt tu i nie śni. Żołnierz brudny, ochlapany błotem i innemi nieczystościami, z butami wysmarowanymi dziegciem kładzie się spać w ubraniu i co najwyżej przykrywa się płaszczem.


Reklama


Skoro takie warunki panowały jeszcze  kilkanaście lat po [powstaniu styczniowym] (…), i do tego w czasach pokoju, to co musiało się dziać wcześniej? Relacja ta może wydać się stronnicza, ale narzekania na brud i smród w koszarach powtarzały się w raportach z inspekcji, jakie przeprowadzało rosyjskie Ministerstwo Wojny. Musiał to być zatem powszechny problem.

Lepiej na kwaterze prywatnej

Jednak „przyjemności” mieszkania w budynkach koszarowych mogli zażyć tylko żołnierze pułku mohylewskiego (i to nie wszyscy), którzy mogli korzystać z koszar radomskich, wybudowanych w 1817 roku dla wojsk Królestwa Polskiego. Pozostałe oddziały, rozlokowane na prowincji, musiały korzystać z kwater prywatnych, namiotów lub ziemianek.

Artykuł stanowi fragment książki Grzegorza Cwyla pt.Iłża 1864 (Bellona 2021).

Wbrew pozorom kwatery prywatne nie były najgorszym wyjściem w tej sytuacji. Żołnierz trafiał zwykle do chałup chłopskich, czyli do warstwy społecznej, z której się wywodził. Za pomoc w gospodarstwie mógł dostać dodatkowe pożywienie. Zdarzały się jednak nadużycia ze strony żołnierzy zakwaterowanych w takich kwaterach, a nie można było odmówić zakwaterowania.

Po oddaniu pomieszczeń przez wojsko często znajdowano je zniszczone i ograbione. Nic więc dziwnego, że mieszkańcy miejscowości, w których stało wojsko, ze wszystkich sił starali się unikać tego wątpliwego zaszczytu. Nie zmienia to jednak faktu, że żołnierze woleli kwatery prywatne.


Reklama


Okrasa z 15-letniego sadła

Również  wyżywienie żołnierzy rosyjskich wołało o pomstę do nieba. Według cytowanej „Gazety Narodowej”:

Żywność podają żołnierzowi dwa razy dziennie: rano o g. 10-ej i o 6-ej po południu. Rano dostaje barszcz lub kapuśniak z mięsem, okraszone 15-letnim sadłem, szerzącym zaraźliwe wyziewy, kapusta zwykle jest także zgniła, bo taką dostarczył «podarczyk» (dostawca), nabywszy ją za tanie pieniądze.

Rosyjscy rekruci nie mieli co liczyć na dobre warunki zakwaterowania (domena publiczna).
Rosyjscy rekruci nie mieli co liczyć na dobre warunki zakwaterowania (domena publiczna).

Wieczór żołnierze dostają kaszę jęczmienną z sadłem lub słoniną, kapustę, buraki lub kartofle. Oprócz tego każdy żołnierz dostaje sporą ilość chleba razowego, w którym niejednokrotnie wewnątrz znajdują się różne gałgany!

Podstawę wyżywienia sołdatów stanowiły w tym czasie: chleb razowy, kasza, kapusta, groch, soczewica, kartofle, buraki, rzepa, woda i kwas chlebowy. Dwa razy w tygodniu żołnierze otrzymywali porcję mięsa i czarkę wódki.

Trudno orzec, jakiej wielkości były to porcje, można jednak przypuszczać, że nie były duże. Żołnierze spożywali obiad po kilku z jednej miski na kilku. Na tym tle dochodziło często do bójek i kłótni.

Oszukiwano nawet na chlebie

Tylko jeden tylko produkt był dokładnie określony w regulaminach – chleb. Każdy żołnierz powinien dostać 1,2 kg chleba. Wydawać by się mogło, że powinno go być pod dostatkiem. Tak jednak nie było i narzekania na jakość i wagę pieczywa były powszechne. Brało się to z tego, że żołnierze byli ordynarnie okradani przez swoich przełożonych.

Wyżywienie rosyjskich żołnierzy 150 lat temu też pozostawiało wiele do życzenia (domena publiczna).
Wyżywienie rosyjskich żołnierzy 150 lat temu też pozostawiało wiele do życzenia (domena publiczna).

Wojsko nie mogło za to narzekać na brak wódki. Oprócz racji otrzymywanych dwa razy w tygodniu, alkohol wydawano z okazji wszelkich uroczystości państwowych i wojskowych, które przypadały dość często. Wielkość tych przydziałów leżała w gestii dowódcy pułku, zatem mogła być różna.

Wyżywienie armii rosyjskiej było niewystarczające. Dla porównania w czasie wojny krymskiej żołnierze francuscy otrzymywali tygodniowo około 30 dag mięsa wołowego, wystarczającą ilość chleba, a także cukier, ryż, kakao i soki pomarańczowe trzy razy w tygodniu.


Reklama


Żołnierz carski nie mógł poprawić swego bytu poprzez zakup wyżywienia lub ubrania, gdyż dostawał bardzo mały żołd: 2 ruble i 70 kopiejek na rok. Gdyby chciał sobie kupić kołdrę i poduszkę do spania, musiałby wydać przynajmniej 6 rubli, a więc kwotę, której nie mógł odłożyć z żołdu

Przeczytaj również o uzbrojeniu powstańców styczniowych. Tak się prezentowało w pułku stopnickim Karola Kality „Rębajły”

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Grzegorza Cwyla pt.Iłża 1864. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Bellona w 2021 roku.

Jedno z największych zwycięstw powstańców styczniowych

Autor
Grzegorz Cwyl
4 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.