Makabryczne śmierci średniowiecznych świętych. Skąd brała się obsesja na punkcie tortur i cierpienia?

Strona główna » Średniowiecze » Makabryczne śmierci średniowiecznych świętych. Skąd brała się obsesja na punkcie tortur i cierpienia?

Średniowieczne opowieści o świętych nieodmiennie koncentrowały się nie na ich życiu, ale przede wszystkim – śmierci. Przez większość epoki panowało przekonanie, że męczeństwo stanowi warunek świętości. Brutalny, wręcz makabryczny zgon potwierdzał w oczach wiernych moc danego patrona.

Jak słusznie podkreśla Jack Hartnell w książce Jeździec bez głowy, w średniowieczu niebagatelną wagę przywiązywano do „ogromu cierpienia, jakie święty był w stanie znieść za wiarę”.


Reklama


Przez długi czas niemal nie istniał model świętości oderwany od bólu. Do wieku XI, gdy zaczął rozpowszechniać się oficjalny proces kanonizacyjny, niemal wszyscy święci otoczeni szerokim, ponadlokalnym kultem byli męczennikami. Dopiero później zaczęto wynosić na ołtarze pobożnych władców, mnichów, uczonych Kościoła.

W opinii wiernych śmierć z rąk wrogów wiary w pewnym sensie potwierdzała charakter i wartość danego świętego. Wraz z postępującą chrystianizacją kontynentu trudno było jednak dłużej wymagać, by gorliwi słudzy Boży ginęli za wiarę. Sposób myślenia o świętości nawet wtedy nie uległ jednak zasadniczej zmianie.

Patronka stomatologów święta Apolonia z Aleksandrii na ilustracji z francuskiego kodeksu z połowy XV wieku.

Wizytówka świętego

Jak pisze Jack Hartnell, zwłaszcza u schyłku epoki „utrwaliło się myślenie, że im skrajniejsze i straszniejsze było męczeństwo świętego, tym bardziej godna podziwu i pobożna była jego cierpliwość w znoszeniu cierpień”.

W efekcie nieludzkie tortury stały się jednym z najpopularniejszych motywów katolickiej sztuki. Na freskach, obrazach i kartach iluminowanych ksiąg roiło się od makabrycznych wyobrażeń najgorszych czynów, jakim człowiek był w stanie poddać ciało drugiego człowieka.


Reklama


„Zrytualizowane śmierci były tak cenione przez wiernych, że często definiowały konkretnego świętego” – czytamy na kartach książki Jeździec bez głowy. Co o ciele wiedzieli średniowieczni ludzie?

Nie dowody świętości dawane za życia, ani nawet dokonane cuda, ale sposób konania definiował poszczególnych patronów. Stawał się ich wizytówką, a nawet swoistą specjalizacją. Przykładowo Apolonia, rzymska męczennica z III wieku, której ponoć wybito lub wyrwano wszystkie zęby, została patronką stomatologii. I to mimo że żadna opowieść nie sugerowała, iż za życia miała ona coś wspólnego z higieną jamy ustnej.

Tekst powstał między innymi w oparciu o książkę Jacka Hartnella pt. Jeździec bez głowy. Co o ciele wiedzieli ludzie średniowiecza? (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

Makabryczne symbole

Męczeństwo tak dalece było splecione z postrzeganiem świętych, że stanęło też u podstaw katalogu średniowiecznych symboli.

Nawet niepiśmienny, średniowieczny katolik wiedział, że kobieta ze szczypcami w dłoni, ukazana na kościelnym obrazie lub rzeźbie, to wspomniana Apolonia. Mężczyzna z kamieniem w głowie musiał być świętym Szczepanem – rzekomo ukamienowanym w Jerozolimie w I wieku n.e.


Reklama


Jack Hartnell przytacza też dalsze przykłady. Kobieta bez gałek ocznych to święta Łucja, którą oślepiono przed śmiercią. Biskup trzymający własną, odciętą głowę w dłoniach musi być natomiast świętym Dionizym. Biskupem Paryża z III wieku, który nawet po zamęczeniu miał maszerować przez wiele kilometrów, by spocząć dopiero w wybranym przez siebie miejscu.

Moc symboli była tak wielka, a pragnienie ludzi średniowiecza by wiązać świętych z aktami sadyzmu, jakim ich poddano silne, że niekiedy znaki odrywały się od historii głoszonych w Kościele.

Święty Dionizy z własną głową w dłoniach
Święty Dionizy z własną głową w dłoniach. Rzeźba z paryskiej katedry Notre Dame (fot. Thesupermat, lic. CC-BY-SA 3,0).

Legenda o świętej Katarzynie, aleksandryjskiej księżniczce z przełomu III i IV wieku, mówiła, że próbowano połamać ją kołem, ale narzędzie tortur pękło pod jej ciałem. Oprawcy byli zmuszeni uciec się do ścięcia ofiary.

Mimo to atrybutem Katarzyny zostało koło. „Najwyraźniej silniej przemawiało do wyobraźni” – komentuje autor Jeźdźca bez głowy.

Przeczytaj też o sekcjach zwłok w średniowieczu. Trupy krojono, by ustalić „czym człowiek różni się od bydląt”


Reklama


Bibliografia

Fascynujący obraz średniowiecznej medycyny

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.