Julian Apostata - facebook

Młodość Juliana Apostaty. Jak filozof marzący o obaleniu chrześcijaństwa został cesarzem?

Strona główna » Starożytność » Młodość Juliana Apostaty. Jak filozof marzący o obaleniu chrześcijaństwa został cesarzem?

Julian Apostata (zm. 363) był ostatnim zwolennikiem pogaństwa, którego ogłoszono cesarzem rzymskim. Chciał stworzył jawną konkurencję dla chrześcijańskiego Kościoła, ale zginął w zamachu nim jego plany się ziściły. Jak doszło do tego, że radykalny filozof trzymający się z dala od wszelkiej polityki w ogóle zasiadł na tronie?

Flawiusz Klaudiusz Julian urodził się w roku 331 lub 332 w Konstantynopolu. Data stanowi zresztą przedmiot sporów i wątpliwości wśród badaczy.


Reklama


Ojcem przyszłego imperatora był Juliusz Konstancjusz: konsul roku 335 i przyrodni brat cesarza Konstantyna Wielkiego. Matką Bazylina, również wywodząca się ze znamienitego rodu. Dziadek matczyny „Apostaty” to z kolei Juliusz Julian, pełniący wysokie funkcje za rządów cesarza Licyniusza. Warto o nim wspomnieć, bo był znany jako miłośnik nauki i książek. Być może więc właśnie po nim Julian przejął intelektualne zainteresowania.

Wielka czystka cesarskich krewniaków

Pomimo doskonałego urodzenia młodość przyszłego władcy nie była usłana różami. Jeszcze za życia Konstantyna dokonano skomplikowanego podziału władzy w Imperium, który objąć miał jego synów (Konstantyna II, Konstancjusza II i Konstansa), ale też bratanków. Po śmierci sławnego władcy, która nastąpiła 22 maja 337 roku, rozeszły się jednak pogłoski, że został on otruty z polecenia przyrodnich braci. Był to początek wielkiego dramatu.

Profil Juliana Apostaty na monecie wybitej w 361 roku
Profil Juliana Apostaty na monecie wybitej w 361 roku (fot. Classical Numismatic Group, Inc., lic. CC-BY-SA 2,5).

Bracia Konstantyna, w tym także ojciec Juliana, zginęli w brutalnych rozruchach środowisk wojskowych. Zamordowano również trzech bratanków cesarza. Ocaleli tylko Julian i jego przyrodni brat Gallus. Ten drugi był starszy, liczył jedenaście lat. Był też jednak ciężko chory i zakładano, że szybko umrze. Julian miał z kolei około sześciu lat i nie stanowił żadnego zagrożenia politycznego dla panujących. Pewnie dlatego wielka czystka go nie dosięgnęła.

Zachowane źródła nie pozwalają stwierdził z całą pewnością kto stał za eksterminacją sukcesorów Konstantyna Wielkiego. Na pewno nie doszło do zajść spontanicznych; do niekontrolowanego i przypadkowego wybuchu żołnierskiej złości. Być może inspiratorem zdarzeń był Konstancjusz II: syn cesarza, zasiadający na tronie od 337 do 361 roku.


Reklama


Filozofia i polityka

Po tak szokujących przeżyciach, dalsze dzieciństwo Juliana upłynęło spokojnie. Od najmłodszych lat wykazywał zamiłowanie do nauki i książek. Pomny czystki z maja 337 roku trzymał się z dala od jakiejkolwiek polityki.

Odbył studia w Nikomedii, Pergamonie i Efezie jednak płynąca w jego żyłach krew Konstancjusza Chlorusa, założyciela dynastii konstantyńskiej, wkrótce znów dała o sobie znać.

Przyrodni brat naszego bohatera, Gallus, w 351 roku został mianowany cezarem – niejako zastępcą „głównego cesarza” noszącego tytuł augusta. Wydawało się, że Julianowi, którego ominął podobny zaszczyt, dane będzie z dala od politycznych rozgrywek podróżować po Grecji i studiować w różnych szkołach. Kariera Gallusa okazała się jednak krótka. Po trzech latach stracił zaufanie Konstancjusza II, został uwięziony i stracony.

Wkrótce po egzekucji Julian został zmuszony do przybycia na dwór cesarski, do Mediolanu. Niewiele ponad 20-letni chłopak obawiał się, że podzieli los brata. I pewnie faktycznie zostałby bez podstaw zniewolony i oskarżony o zbrodnię obrazy majestatu, gdyby nie ochrona, jaką zapewniła mu cesarzowa Euzebia.

Julian Apostata na nowożytnej rycinie
Julian Apostata na nowożytnej rycinie.

To ona przekonała, Konstancjusza II, wtedy już samodzielnego władcę Imperium Rzymskiego, że Juliana interesują tylko książki i filozofia. I że marzy on nie o tronie, ale o wyprawie do Aten, by tam kontynuować studia.

Dzięki wstawiennictwu cesarzowej Euzebii chłopak otrzymał zgodę na podróż. W najsłynniejszym greckim polis, gdzie przybył lecie 355 roku, zetknął się z wielkimi intelektualistami oraz z przyszłymi świętymi, jak Grzegorz z Nazjanzu czy Bazyli Wielki. Szczęście Juliana nie trwało jednak długo.


Reklama


Niechciany awans. Julian Apostata zostaje cezarem

Młody adept filozofii został znów wezwany na dwór. Z wielką niechęcią opuścił Ateny i udał się w podróż powrotną do Italii. W Mediolanie czekało go spore zaskoczenie. Powiedziano mu, że Konstancjusz II planuje mianować go cezarem. Pomysł ten w żadnym razie go nie uradował.

Julian starał się uzyskać od cesarzowej Euzebii kolejne wstawiennictwo i zezwolenie na powrót do Grecji. Nic już jednak nie wskórał. 6 listopada 355 roku w Mediolanie doszło do uroczystości, podczas której Konstancjusz mianował Juliana cezarem przy aprobacie wojska. „Zastępca” imperatora pojął też za żonę Helenę, siostrę Konstancjusza.

Julian Apostata wśród pogańskich uczonych. Obraz XIX-wieczny.
Julian Apostata wśród pogańskich uczonych. Obraz XIX-wieczny.

Niespodziewane talenty. Sukcesy zbrojne Juliana

Po krótkich przygotowaniach, 1 grudnia 355 roku, Julian wyruszył do Galii, którą powierzono mu w zarząd.

Na miejscu ujawniły się zupełnie niespodziewane talenty młodego arystokraty. W ciągu sprawnie przeprowadzonych kampanii z lat 355-361 odnosił kolejne triumfy nad germańskim plemionami zamieszkującymi nad Renem. W 357 roku w sławnej bitwie pod Argentoratum (Strasbourgiem) rozgromił przeważające siły Alamanów.

Julian okazał się także sprawnym administratorem i reformatorem. W lutym 360 roku pod Lutecją (Paryżem) został obwołany przez wierne sobie wojska „głównym” cesarzem: augustem.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Wojna, której można było uniknąć

Czy Julian mógł mieć jakąkolwiek nadzieję, że jego kuzyn Konstancjusz II zaakceptuje wybór żołnierzy? Z pozoru istniała taka ewentualność.

W ostatnich latach częściej zdarzało się, że państwem rzymskich rządziło wieku imperatorów, niż że zwierzchnia władza znajdowała się w rękach tylko jednego człowieka. Sytuacja w Imperium nie uległaby zresztą poważniejszym zmianom w wyniku „awansu” zarządcy Galii.

Julian kontynuowałby dalej wojny z Alamanami i Frankami, dysponując jedynie szerszą władzą zarówno wojskową jak i administracyjną na powierzonych mu terenach, natomiast Konstancjusz dalej zmagałby się z perskimi roszczeniami na wschodzie Imperium.


Reklama


Porozumienie nie było łatwe z uwagi na dwa ponure wydarzenia, do jakich doszło już po obraniu Juliana cesarzem. W niedługim odstępie czasu zmarły dwie niezwykle ważne dla kuzynów kobiety.

Jedyne pośredniczki

Najpierw odeszła żona Juliana – Helena. W chwili śmierci miała około trzydziestu pięciu lat. Jej zwłoki przewieziono do Rzymu, gdzie została pochowana. Wybitny historyk Aleksander Krawczuk pisał:

Z całego potomstwa Konstantyna Wielkiego – w 337 roku liczyło ono trzech synów i dwie córki – pozostał jedynie Konstancjusz, z całego zaś rodu, tak wielkiego przed dwudziestu kilku laty, tylko tenże oraz Julian. W ciągu niecałego ćwierćwiecza wyniszczyły rodzinę mordy polityczne i wojny bratobójcze; tylko Helena i Konstantyna zmarły śmiercią naturalną, choć przedwczesną.

Julian Apostata ogłoszony augustem przez żołnierzy. Grafika XIX-wieczna
Julian Apostata ogłoszony augustem przez żołnierzy. Grafika XIX-wieczna.

Odejście Heleny rozluźniało więź między dwoma augustami. W połowie roku 360 zmarła także cesarzowa Euzebia. Wielokrotnie stawała ona po stronie Juliana. Być może także w toku najpoważniejszego konfliktu próbowałaby wpłynąć na Konstancjusza. Nie mogła już jednak tego zrobić.

Ostatni rozdział prologu. Jak Julian Apostata został cesarzem?

Spodziewano się wielkiej i krwawej wojny domowej. Ta jednak nie wybuchła. Późną jesienią 361 roku, gdy wojska kuzynów powoli zmierzały przeciwko sobie, Konstancjusz II nagle poczuł się źle. Dostał wysokiej gorączki, zlekceważył jednak dolegliwości. Na nocleg stanął w miejscowości Mobsucrenae, na drugi dzień zamierzając ruszyć dalej. Okazało się to niemożliwe.


Reklama


Cesarz już nie powstał, z trudem łapał oddech. Czując zbliżającą się śmierć Konstancjusz II, wzorem swojego ojca, przyjął chrzest na łożu śmierci, a następnie nakazał uznać Juliana za swojego prawowitego następcę. Ostatni męski potomek Konstantyna Wielkiego zmarł 3 listopada 361 roku, w wieku 44 lat. Panował samodzielnie prawie ćwierć wieku.

Flawiusz Klaudiusz Julian, nazwany później Apostatą 11 grudnia 361 roku wkroczył do Konstantynopola. Teraz był już jedynym, niekwestionowanym i samodzielnym władcą cesarstwa rzymskiego.

Przeczytaj też o beztroskim dzieciństwie cesarza Kaliguli. Grzeczny i uroczy chłopiec, którego każdy uwielbiał…

Wybrana bibliografia

  1. Bielas L., Apostazja cesarza Juliana, Kraków 2001.
  2. Bralewski S., Kokoszko M., Leszka M.J., Prostko-Prostyński J., Słownik cesarzy rzymskich, Poznań 2001.
  3. Jaczynowska M., Pawlak M., Starożytny Rzym, Warszawa 2008.
  4. Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich , Warszawa 2001.
  5. Krawczuk A., Rzym, Kościół, cesarze, Warszawa 2000.
  6. Krawczuk A., Julian Apostata, Warszawa 1974.
  7. Morawski K., Julian Apostata, Kraków 1901.
  8. Olszaniec Sz., Julian Apostata jako reformator religijny, Kraków 1999.
  9. Stańczyk-Brodka A., Tragedia w historiografii: Ammian Marcellin o wyprawie perskiej Juliana Apostaty, s. 115- 124, [w:] Nowy Filomata 2/2005, Kraków 2005.
  10. Szeląg T., Kampanie galijskie Juliana Apostaty. Argentoratum 357 r., Zabrze 2007.
  11. Szeląg T., Naśladowanie chrześcijan? Julian Apostata i próba stworzenia kleru pogańskiego, s. 107-112, [w:] Nowy Filomata 1/20011, Kraków 2011.
  12. Szeląg T., Cesarz Julian Apostata i jego ustawa szkolna, Zabrze 2017.
  13. Twardowska K., „U boku mężą” – kilka sylwetek mało znanych cesarzowych z późnego cesarstwa rzymskiego, s. 293-300, [w:] Nowy Filomata 4/1999, Kraków 1999.
  14. Więckowski S., Julian „Apostata” jako administrator i prawodawca, Warszawa 1930.
  15. Wipszycka E., Kościół w świecie późnego antyku, Warszawa 1994.
Autor
Tomasz Szeląg
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.