Najgorszy zawód starożytnej Grecji? Nie chcieli go wykonywać nawet niewolnicy

Przedstawiciele zaledwie dwóch profesji stanowili ostatnią zaporę między uporządkowanym i postępowym światem greckiej kultury a morzem gnoju. Co wiadomo na ich temat?

W greckich poleis epoki klasycznej (V-IV wiek p.n.e.) nie było toalet, ale istniała ich namiastka. Do dołów gnojnych, tak zwanych koprones, trafiały odchody płynne i stałe, a do tego odpadki, zwłaszcza organiczne.


Reklama


Były to jednocześnie prowizoryczne latryny i kosze na śmierci. Więcej na ich temat pisałem w innym artykule. W tym momencie potrzebujecie jednak wiedzieć tylko jedno.

Koprones nie podłączano do żadnej sieci kanalizacyjnej. Były to doły „bezodpływowe”. A tym samym wymagały przynajmniej sporadycznego opróżniania. Różnie radzono sobie z tym problemem.

Pan i niewolnik na greckiej wazie z ok. 375 roku p.n.e. (fot. Jastrow, lic. CC-BY-SA 2,5).

Nieszczelne szamba sprzed tysiącleci

Z IV wieku p.n.e. znane są (i potwierdzone archeologicznie) przypadki, gdy koprones posiadały odpływy, prowadzące… prosto na ulice. W efekcie właściciele przydomowych dołów nie musieli się martwić, ale za to przechodnie taplali się w odchodach.

Inni, i bardziej odpowiedzialni, obywatele nie robili przelewek lecz czekali na wizytę… odpowiednika dzisiejszych szambowozów.


Reklama


Tajemnicza profesja

W antycznych Atenach za wywóz nieczystości odpowiadali tak zwani koprologoi. W przekładzie Janiny Ławińskiej-Tyszkowskiej to „wozignoje”. W bardziej formalnym i chyba nazbyt nowoczesnym tłumaczeniu Ludwika Piotrowicza: „przedsiębiorcy oczyszczania miasta”.

„Dokładny status i sposób funkcjonowania koprologoi jest przedmiotem dyskusji” – podkreśla dr hab. Andrzej Wypustek.

Greccy niewolnicy w kopalni. To była praca znienawidzona, ale jednak – nie tak bardzo jak wozignojstwo.

U źródeł problemu leży niedobór źródeł. W antycznych tekstach o „wozignojach” wspomniano tylko dwa razy. W V wieku p.n.e. wzmiankował ich komediopisarz Arystofanes. W stuleciu kolejnym – sławny uczony Arystoteles. W efekcie:

Nie wiadomo w jaki sposób funkcjonowali [wozignoje], w jaki sposób zbierali kopros – czy chodzili od domu do domu i opróżniali pojemniki i doły, czy też raczej byli odpowiedzialni za usuwanie go z ulic.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Niewolnicy czy ludzie interesu?

Wątpliwości dotyczą też ich statusu. Niektórzy sądzą, że wywozem nieczystości zajmowali się państwowi niewolnicy. Przeważa jednak inny pogląd.

„Byli to prywatni przedsiębiorcy, którzy zarabiali na recyklingu i odsprzedaży zebranego gnoju na nawóz” – pisze Bradley A. Ault w pracy Oikos and Oikonomia: Greek houses, households and the domestic economy.


Reklama


Andrzej Wypustek opowiada się raczej za wyjaśnieniem pośrednim. Jego zdaniem na gnoju zarabiali „przedsiębiorcy”, ale brudną robotę wykonywali za nich niewolnicy lub ostatecznie wyzwoleńcy.

Było to zajęcie budzące powszechną odrazę. Z pojedynczych źródeł wynika, że nawet wielu domowych niewolników, znajdujących się u samego spodu drabiny społecznej, uważało, że nie przystoi im grzebać w fekaliach.

Niewolnica podaje pakunek swojej pani. Choć po minie można by pomyśleć, że nie podaje tylko odbiera i nie pakunek, ale bliski przelania nocnik… Attycka waza z około 420-400 roku p.n.e. (fot. Jastrow, lic. CC-BY-SA 2,5).

Należyta kontrola

Ci, którzy – chcąc, nie chcąc – trafiali w szeregi wozignojów, nie wykonywali swojej pracy chętnie i najwidoczniej starali się ją sobie ułatwiać. W efekcie konieczna była interwencja władz poszczególnych poleis.

Wywóz gnoju kontrolowali specjalni urzędnicy. W Tebach w IV wieku p.n.e. byli to tak zwani telmarchos. W Atenach – astynomoi.


Reklama


O tych drugich od Arystotelesa wiadomo, że pilnowali, by żaden z koprologoi „nie wyrzucał nieczystości w obrębie dziesięciu stadiów od murów miasta”. A więc: nie bliżej niż jakieś 180 metrów od granicy polis.

Przeczytaj też o tym, jak wyglądały i funkcjonowały publiczne toalety w starożytnym Rzymie.

Bibliografia

  1. Ault Bradley A., Oikos and Oikonomia: Greek houses, households and the domestic economy, “British School at Athens Studies”, t. 15 (2007).
  2. Arystofanes, Komedie, przeł. Janina Ławińska-Tyszkowska, t. 2, Warszawa 2003.
  3. Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, przeł. Ludwik Piotrowicz, Warszawa 1973.
  4. Wypustek Andrzej, Nocniki i gąbki, toalety i latryny – higiena osobista w świecie grecko-rzymskim, „Medycyna Nowożytna. Studia nad kulturą medyczną”, t. 20, z. 1 (2014).
Autor
Kamil Janicki
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.