Krótkie łapy, potężne pazury i wyłupiaste oczyska. Najstarsze znane wyobrażenie smoka wawelskiego, zamieszczone w Kosmografii Sebastiana Münstera z 1550 roku.

Najstarsza wersja legendy o smoku wawelskim. Niewiele ma wspólnego z dzisiejszymi grzecznymi bajkami

Strona główna » Średniowiecze » Najstarsza wersja legendy o smoku wawelskim. Niewiele ma wspólnego z dzisiejszymi grzecznymi bajkami

Na samym początku był potwór. Była też podstępna zbrodnia, zabrakło za to dzielnego szewczyka, a nawet… smoka. Najstarsza wersja legendy o zasiedleniu Wawelu ma niewiele wspólnego z powtarzanymi dzisiaj, ugrzecznionymi opowiastkami dla dzieci.

Historię przeniósł na pergamin Wincenty zwany Kadłubkiem – kapelan książęcy, wielki erudyta, wykształcony zapewne na zachodnich uczelniach, a wreszcie biskup krakowski. Był to pierwszy rodzimy dziejopis, autor Kroniki polskiej powstałej na przełomie wieków XII i XIII.


Reklama


Historia smoka wawelskiego… bez smoka

U zarania państwa polskiego Kadłubek widział postać króla imieniem Krak. Czy też raczej imieniem Gracchus, bo biskup, zafascynowany literaturą klasyczną, nagminnie przerabiał miejscowe nazwy własne tak, aby nadać im łacińskiego polotu.

W myśl mitu założycielskiego, przedstawionego na kartach Kroniki polskiej, Krak jako pierwszy przekonał uczestników słowiańskiego wiecu, że „śmieszne jest okaleczałe bydle” albo „bezgłowy człowiek”. I że poważny kraj także potrzebuje swojej głowy, a więc wodza.

Legendarny król Krakus na rycinie zamieszczonej w kronice Joachima Bielskiego z 1597 roku.
Legendarny król Krakus na rycinie zamieszczonej w kronice Joachima Bielskiego z 1597 roku.

Członkowie zgromadzenia łatwo poznali, że przemawia do nich człowiek obdarzony „darem wypowiadania głębokich myśli”. Postanowili więc wybrać Kraka na swojego pierwszego monarchę. Nie zawiedli się.

Według opowieści Kadłubka nowy król ustanowił w Polsce prawa, zagwarantował wolność i zadbał o sprawiedliwe stosunki społeczne tak, by bogaci nie mogli dłużej ciemiężyć maluczkich. Za jego sprawą kraj został ponoć „doprowadzony do świetnego rozkwitu”. Wtedy jednak świeżo zaprowadzonemu porządkowi zagroziła żarłoczna bestia.


Reklama


Pierwsze wcielenie smoka wawelskiego

„Był w załomach pewnej skały okrutnie srogi potwór, którego niektórzy zwać zwykli całożercą” – pisał Kadłubek.

Na potrzeby opowieści stworzył całkiem nowe słowo. Zbitka holophagus, którą posłużył się w kronice, niby to wzięta z języka greckiego, nie występuje w żadnym innym średniowiecznym tekście. Łatwo jednak odgadnąć jej dokładne znaczenie.

Tak jak na przykład ichtyophagus był rybożercą, tak monstrum rezydujące „w załomach skały” było, cytując jednego z badaczy legendy, „połykaczem, pochłaniającym w całości, jednym haustem swoje ofiary”.

Kadłubkowe monstrum, choć niesamowicie groźne, nie zachowywało się jak dzikie, bezrozumne zwierzę. Holophagus potrafił liczyć i pertraktować. Szybko sterroryzował Polaków, a ich króla ośmieszył, czy nawet wyzuł z faktycznej władzy.

Potwór oczekiwał, że w każdym tygodniu otrzyma konkretną, „wyliczoną” ilość bydła. Jeśli ofiary nie dostarczyły haraczu na czas i we właściwej liczbie, to połykacz karał je proporcjonalnie do skali naruszenia kontraktu. Porywał i pożerał tyle osób, ile brakowało wołów.


Reklama


Nie wolno „uchylać się od sławy”

Krak nie był w stanie, jak pisał Kadłubek, „znieść tej klęski”. Ale jako człowiek posunięty w latach nie mógł też osobiście ruszyć do boju z potworem. Najważniejsze zadanie powierzył swoim dwóm synom.

W długiej przemowie zagrzewał ich do walki i napominał, że nie wolno „uchylać się od sławy, która narzuca się sama”. Zaznaczył też jednak, że królewicze nie powinni „wystawiać się zbytnio” i ryzykować, bo przecież są jego następcami.

Krótkie łapy, potężne pazury i wyłupiaste oczyska. Najstarsze znane wyobrażenie smoka wawelskiego, zamieszczone w Kosmografii Sebastiana Münstera z 1550 roku.
Krótkie łapy, potężne pazury i wyłupiaste oczyska. Najstarsze znane wyobrażenie smoka wawelskiego, zamieszczone w Kosmografii Sebastiana Münstera z 1550 roku.

Potomkowie Kraka natarli zbrojnie na bestię. A potem zrobili to ponownie, ponownie i ponownie. „Doświadczyli po wielokroć otwartej męskiej walki”, ale każda „próba sił” okazywała się daremna. Holophagus przepłaszał ich i żądał nowych ofiar.

Wreszcie zdesperowani królewicze posunęli się do podstępu. „Zamiast bydląt podłożyli w zwykłym miejscu skóry bydlęce, wypchane zapaloną siarką” – pisał Kadłubek. Nieświadomy niczego całożerca „połknął je z wielką łapczywością”, po czym „zadusił się od buchających wewnątrz płomieni”.


Reklama


Kryminalny zwrot akcji

W tym punkcie iście baśniowa opowieść nabiera kryminalnego posmaku. Młodszy z synów Kraka, nierad, że brat tarasuje mu drogę do tronu, wykorzystał okazję i kiedy tylko bestia wydała ostatnie tchnienie, rzucił się na konkurenta z bronią.

Dokonał morderstwa, po czym zabrał ciało starszego królewicza i ze łzami wyznał ojcu, że ten poległ w walce z potworem. Krak bez wahania przyjął taką wersję. Wkrótce umarł, szczęśliwy, że wciąż ma dziedzica i że za sprawą bohaterskich czynów syna państwu nie grozi dłużej największe niebezpieczeństwo.

Rycina z kronice Joachima Bielskiego z 1597 roku. Zbliżenie
Rycina z kronice Joachima Bielskiego z 1597 roku. Zbliżenie na detal w prawym dolnym rogu: smok wawelski pożerający ofiarę. W tle pyszni się północna fasada renesansowej rezydencji na Wawelu.

Dopiero po zgonie władcy kainowa zbrodnia wyszła na jaw. „Młodszy Krak”, tylko tak określony w kronice, został skazany na wieczne wygnanie, tron zaś przeszedł w ręce jedynej córki i ostatniego żyjącego dziecka wielkiego monarchy – królewny Wandy. Objęła ona władzę nie tylko nad Polską, ale też nad nowym, stołecznym grodem.

Pierwsza legenda o założeniu Krakowa

„Na skale całożercy wnet założono sławne miasto. I póty nie zaprzestano obrzędów pogrzebowych [Kraka], póki nie zostały zamknięte ukończeniem budowy miasta” – pisał Kadłubek.

Osada, jak stwierdził, otrzymała miano „Gracchovia” od „imienia Grakcha”. Kronikarz podał jednak także wersję alternatywną: „Niektórzy nazwali miasto Krakowem od krakania kruków, które zleciały się tam do ścierwa potwora”.

****

Niemy świadek koronacji i upadków, ceremonii i pożarów, schadzek i skrytobójstw. Wawel. Biografia to pierwsza kompletna opowieść o historii najważniejszego miejsca w dziejach Polski. Powyższy tekst powstał na jej podstawie. Dowiedz się więcej na Empik.com.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.