Technik laboratoryjny przygotujący penicylinę w 1943 roku.

Najważniejsza różnica między życiem w XIX i XXI wieku. Świat zmienił się przede wszystkim w jednej dziedzinie

Strona główna » XIX wiek » Najważniejsza różnica między życiem w XIX i XXI wieku. Świat zmienił się przede wszystkim w jednej dziedzinie

„Rewolucja przemysłowa zmieniła świat tak bardzo, że w początkach XIX wieku był on bardzo podobny do współczesnego” – przekonuje Tymoteusz Pawłowski na kartach książki Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków. Zdaniem doktora historii z Uniwersytetu Warszawskiego przykładowo Adam Mickiewicz (ur. 1798, zm. 1855) miałby zapewne mniej problemów z przystosowaniem się do życia w XXI wieku niż w wieku XVII.

Dla naszego wieszcza narodowego cofnięcie się w czasie oznaczało olbrzymią zmianę jakościową, a podróż 200 lat do przodu byłaby tylko zmianą ilościową: dziś życie toczy się – parafrazując maksymę olimpijską – szybciej, wyżej, dalej.


Reklama


Największą różnicę pomiędzy czasami Adama Mickiewicza a XXI wiekiem stanowi poziom medycyny. To – dosłownie – kwestia życia i śmierci.

Nasz poeta zmarł w 1856 roku w Konstantynopolu – albo z powodu cholery, albo z powodu rosyjskiej trucizny. Rozwój medycyny pozwoliłby go uratować, niezależnie od tego, czy przyczyną śmierci był przecinkowiec cholery, czy XIX-wieczny odpowiednik nowiczoka. (…)

Chory świat przednowoczesny

Adam Mickiewicz miał sześcioro dzieci (ślubnych, bo są również jego potomkowie ze związków pozamałżeńskich). Wszystkie były dobrze karmione i wszystkie dożyły XX wieku.

Czy Adam Mickiewicz miałby problem z życiem w XXI wieku? (A. Kamiński/domena publiczna).
Czy Adam Mickiewicz miałby problem z życiem w XXI wieku? (A. Kamiński/domena publiczna).

Innemu poecie – Wacławowi Potockiemu, żyjącemu w XVII wieku – urodziło się dwadzieścioro dzieci, ale żadne z nich nie doczekało dorosłości. Śmierć dzieci była wówczas rzeczą zwykłą. (…)

Dzieci Adama Mickiewicza przeżyły, bo wtedy, gdy się wychowywały, podstawę diety stanowiły ziemniaki. Kartofle były tanie i zapewniały odpowiedni przyrost masy. Do połowy XX wieku masa była oznaką zdrowia. Kawalerowie wybierali sobie panny tłuste i dorodne, panny wybierały sobie kawalerów brzuchatych i potężnych.


Reklama


Warstwa tłuszczyku była zapowiedzią długiego i szczęśliwego pożycia. Szczupłość – zapowiedzią szybkiej śmierci. Im grubszy był człowiek, tym miał więcej szans na to, że bakterie znudzą się jego ciałem, zanim zostanie przez nie zjedzony.

Żniwo śmierci

Co czwarty Europejczyk umierał z powodu gruźlicy wywoływanej przez prątki, które zjadały wnętrze człowieka. Dosłownie zjadały – w języku angielskim gruźlicę nazywano consumption – „konsumpcja”. W języku polskim przez stulecia używano określenia „suchoty”, opisującego wygląd osoby chorej na gruźlicę.

Artykuł stanowi fragment książki Tymoteusza Pawłowskiego pt. Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków (Wydawnictwo Fronda 2021).
Tekst stanowi fragment książki Tymoteusza Pawłowskiego pt. Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków. Jak technika zmieniła świat (Wydawnictwo Fronda 2021).

Drugą najczęstszą przyczyną śmierci było zapalenie płuc. Młodzi i silni mieli szanse na jego przeżycie większe niż 60 proc., ale starsi – mniejsze niż 40 proc.

Należy wspomnieć jeszcze grypę, szczególnie hiszpankę, która w 1918 roku rozlała się po całym świecie i doprowadziła do śmierci milionów. Ofiar nie byłoby tak dużo, gdyby nie to, że właśnie kończyła się czteroletnia wojna światowa i większość Europejczyków przymierała głodem.

W czasie pandemii grypy hiszpanki istniało już wiele znanych dzisiaj leków. Chemicy nauczyli się syntetyzować środki znieczulające (morfinę), nasenne (nowokainę) oraz leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.


Reklama


Największą karierę spośród tych ostatnich zrobił kwas acetylosalicylowy, produkowany od 1899 roku przez niemiecką firmę Bayer pod nazwą Aspirin. Gdyby nie pierwsza wojna światowa, aspiryna nie odniosłaby takiego sukcesu. Jednak przeciwnicy Niemiec, szczególnie Wielka Brytania i Stany Zjednoczone, w ramach wojny gospodarczej masowo produkowali dość tani i dość skuteczny lek, z premedytacją posługując się zastrzeżoną nazwą firmową.

Aspiryna przede wszystkim łagodzi objawy. Leczenie chorób polega na zabijaniu czynnika chorobotwórczego, a w XIX i XX wieku zabójcze były dwoinki zapalenia płuc oraz prątki gruźlicy. Leki zabijające bakterie nazwano z greckiego antybiotykami: cząstka anty znaczy „przeciw”, bios – „życie” (w tym przypadku – bakterii).

Pierwszy antybiotyk

Powszechnie za pierwszy antybiotyk uchodzi penicylina, a za jej odkrywcę – Alexander Fleming. Historia odkrycia jest często przytaczana jako dowód na wpływ przypadku na badania naukowe. Otóż pewnego wrześniowego ranka w 1928 roku Fleming zauważył, że do hodowli bakterii dostała się pleśń, czego bakterie nie przeżyły.

Spostrzeżenia tego dokonał najprawdopodobniej ktoś inny – Merlin Pryce, lekarz stażysta. O stażystach historia zapomina szybko, więc to Fleming w 1945 roku dostał Nagrodę Nobla, a właściwie… 1/3 nagrody. Pozostałe 2/3 podzielili pomiędzy siebie Ernst Chain oraz Howard Florey. Fleming badał bowiem penicylinę bardzo powoli i przede wszystkim – czysto teoretycznie.

Technik laboratoryjny przygotujący penicylinę w 1943 roku.
Technik laboratoryjny przygotowujący penicylinę w 1943 roku.

Chain i Florey zajęli się problemem dopiero w 1938 roku, ale w ciągu kilku lat otrzymali lek. Po raz pierwszy skutecznie zastosowali go 14 marca 1942 roku.

Niemal rok wcześniej penicyliną leczono Alberta Alexandra, policjanta z Oksfordu, podrapanego kolcami róży. Nie przeżył – okazało się bowiem, że dysponowano zbyt małymi zapasami lekarstwa na dokończenie kuracji. Badania postanowiono więc kontynuować na dzieciach – wymagających mniejszych dawek – i odzyskiwać penicylinę z moczu pacjentów.


Reklama


W połowie 1942 roku dysponowano już dawkami dla 10 chorych, produkcję na masową skalę zaczęto dopiero w 1944 roku. Nic dziwnego, że – pomimo wojny – penicylina przyjmowała się bardzo powoli.

Zapomniany przełom

Nie było jednak pośpiechu. Od kilku lat dysponowano bowiem skutecznym lekiem antybakteryjnym. Powszechnie dostępnym, a przede wszystkim tanim, bowiem produkowanym na bazie barwnika tekstylnego, opatentowanego już w 1906 roku.

Patent wygasł po kilkunastu latach, tuż przed odkryciem przez niemieckiego chemika Gerharda Domagka jego bakteriobójczego działania. Skład tego środka chemicznego był dobrze znany i mogli go bez żadnych ograniczeń prawnych produkować wszyscy na całym świecie.

Reklama sulfy w amerykańskim czasopiśmie medycznym
Reklama „sulfy” w amerykańskim czasopiśmie medycznym. Rok 1941.

Tym nowym lekiem były sulfonamidy, znane pod handlową nazwą Prontosil. Lekarstwo zyskało światową sławę w 1936 roku, gdy uratowało życie zarażonego paciorkowcem syna prezydenta Roosevelta.

Jeszcze przed drugą wojną światową wyprodukowano miliardy tabletek i leczono nimi każdą infekcję bakteryjną oraz zapobiegano zakażeniom. W czasie wojny proszek sulfonamidowy stał się wyposażeniem opatrunków osobistych niemal wszystkich armii – sypano go na każdą otwartą ranę.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Prontosil – albo „sulfa”, jak nazywali go alianci – miał jednak wady, przede wszystkim był szkodliwy dla nerek. Sulfonamidy stosuje się jednak do dziś, tak samo jak i penicylinę, pomimo tego, że opracowano wiele nowoczesnych antybiotyków z ograniczonymi działaniami ubocznymi.

Miliardy uratowanych istnień

Antybiotyki uratowały życie miliardom ludzi: rannym żołnierzom i cywilom, a także większości spośród czytających ten tekst, a przynajmniej połowie tych Czytelników, którzy mieli zapalenie płuc lub przebywali w szpitalu. Antybiotyki przyczyniły się do eliminacji gruźlicy. Selman Waksman – odkrywca streptomycyny – dostał w 1952 roku Nagrodę Nobla.


Reklama


Antybiotyki zmieniły też świat, bowiem zapoczątkowana w latach 60. XX wieku Era Wodnika, ruch hipisowski, rewolucja seksualna nie byłyby możliwe, gdyby istniało zagrożenie chorobami wenerycznymi. Zagrożenie wyeliminowano dzięki antybiotykom.

Zmieniły się również kanony piękna – dziś nie trzeba być tłustym, żeby być zdrowym, wystarczą antybiotyki. „To natura wyprodukowała penicylinę, ja ją tylko odkryłem” – powiedział Alexander Fleming, odbierając Nobla w 1945 roku.

Alexander Fleming w 1943 roku.
Alexander Fleming w 1943 roku.

Być może odkrył penicylinę, ale nie można zapomnieć o Gerhardzie Domagku i jego sulfonamidach. On również został uhonorowany Nagrodą Nobla, jednak mało kto o nim pamięta. Miał bowiem pecha być Niemcem, a nagrodę dostać w 1939 roku. Rok 1939 i „Niemcy” nie kojarzą się z ratowaniem życia.

Pech Domagka był jeszcze większy, bowiem kilka lat wcześniej pokojową Nagrodę Nobla dostał Carl von Ossietzky – więzień niemieckich obozów koncentracyjnych, więc Hitler obraził się i zabronił swoim poddanym przyjmować nagrodę od Szwedów.


Reklama


Domagk był posłuszny swojemu wodzowi i do Sztokholmu wybrał się dopiero w 1947 roku. Otrzymał wówczas jedynie dyplom i medal, bo po nagrodę pieniężną trzeba się zgłosić w ciągu 12 miesięcy.

Dobry moment by się urodzić

Patrząc z dzisiejszej perspektywy, rok 1947 był bardzo dobrym momentem, żeby się urodzić. I wiele dzieci się wówczas urodziło, co przyczyniło się do boomu demograficznego. Dziś dzieci te dorosły i stały się boomerami, ale – z dzisiejszej perspektywy – ich życie należy ocenić jako wyjątkowo komfortowe.

Korzystali ze wszystkich udogodnień świata, mogli słuchać wspaniałego jazzu i byli świadkami narodzin muzyki rockowej. Jednocześnie był to najspokojniejszy okres w dziejach świata. I najbezpieczniejszy – dzięki antybiotykom.

Przeczytaj również o wynalazku Polaka, który pomógł aliantom wygrać II wojnę światową. Uratował życie tysięcy żołnierzy

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Tymoteusza Pawłowskiego ptNiezwykłe dzieje wielkich wynalazków. Jak technika zmieniła świat. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Fronda w 2021 roku.

Tak postęp i technika zmieniły świat

Tytuł, lead, i śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów i skrócony.

Autor
Tymoteusz Pawłowski
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.