Niemcy w sowieckiej niewoli. Jak Armia Czerwona traktowała pojmanych żołnierzy wroga?

Strona główna » II wojna światowa » Niemcy w sowieckiej niewoli. Jak Armia Czerwona traktowała pojmanych żołnierzy wroga?

W trakcie II wojny światowej do niemieckiej niewoli dostało się ponad 6 milionów czerwonoarmistów. Cztery miliony z nich nie dożyły końca wojny. A jak to wyglądało w przypadku niemieckich jeńców? Ilu ich było i jak Sowieci traktowali pojmanych żołnierzy wroga?

W latach wojny w sowieckich obozach jenieckich śmiertelność wziętych do niewoli żołnierzy Wehrmachtu i sojuszników Niemiec również była niezwykle wysoka właśnie z powodu braku żywności.


Reklama


Ilu niemieckich żołnierzy zginęło w niewoli?

Na to samo — brak jedzenia — skarżyli się zresztą zarówno czerwonoarmiści, jak i ludność cywilna. W ZSRR aż do 1945 roku jeńców było zdecydowanie mniej niż w Niemczech. Przyznawane racje żywnościowe w latach 1942–1943 nie zapewniały minimum kalorycznego nawet niepracującym jeńcom.

Od początku wojny aż do 1 maja 1943 roku w ZSRR spośród 292 630 zewidencjonowanych jeńców zmarło 196 944, czyli 67,3 procent, co znacznie przewyższało śmiertelność sowieckich jeńców w obozach niemieckich na terenie Rosji.

Niemieccy jeńcy w Moskwie. Zdjęcie z lata 1944 roku (domena publiczna).
Niemieccy jeńcy w Moskwie. Zdjęcie z lata 1944 roku (domena publiczna).

Porównanie tych wskaźników jest w pełni zasadne, jako że repatriacja jeńców do Rzeszy była niemożliwa. Ponadto w Niemczech znajdowały się już dziesiątki tysięcy jeńców francuskich i polskich. Dopiero pod koniec 1944 roku normy żywnościowe osiągnęły minimum fizjologiczne, lecz często okazywały się niewykonalne z powodu kradzieży i powszechnego braku żywności.

Normy te ponownie gwałtownie się obniżyły w 1946 roku w związku z głodem, który zawładnął krajem. Wiadomo na przykład, że spośród 110 tys. Niemców wziętych do niewoli pod Stalingradem do domu wróciło zaledwie 5 tys., czyli 4,5 procent.


Reklama


Po zakończeniu wojny śmiertelność jeńców w ZSRR spadła dzięki temu, że słabych i chorych repatriowano w pierwszej kolejności. Według oficjalnych danych spośród 3 576 300 niemieckich jeńców zmarło 442,1 tys., czyli 12,4 procent.

Rozstrzeliwanie jeńców

W Armii Czerwonej mordowanie niemieckich i innych jeńców wojennych praktykowano wcale nie rzadziej niż w Wehrmachcie. Na przykład 5 stycznia 1942 roku Flota Czarnomorska dokonała desantu w porcie Eupatoria.

Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Borysa Sokołowa pt. Straszliwe zwycięstwo (Wydawnictwo Literackie 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Borysa Sokołowa pt. Straszliwe zwycięstwo. Prawda i mity o sowieckiej wygranej w drugiej wojnie światowej (Wydawnictwo Literackie 2021).

Desantowcy wtargnęli do szpitala miejskiego, gdzie wówczas mieścił się niemiecki lazaret. Jeden z nielicznych ocalałych desantowców A. Kornijenko wspominał: „Wdarliśmy się do szpitala… zabijaliśmy Niemców nożami, bagnetami i kolbami i wyrzucaliśmy ich przez okna na ulicę”.

To samo działo się w opanowanych przez desant Teodozji i Kerczu. W zemście Niemcy dobijali rannych desantowców. Historyk Wsiewołod Abramow tak opisuje swe spotkanie z pisarzem Konstantynem Simonowem:


Reklama


W trakcie rozmowy Konstantyn Michajłowicz opowiedział mi wiele o Mechlisie, o czym nie wiedziałem. Okazuje się, że przedstawiciel Stawki w wolnych chwilach lubił przesłuchiwać wziętych do niewoli niemieckich oficerów. Najczęściej byli to zestrzeleni lotnicy.

Jeżeli jeniec nie był skłonny zeznawać, wówczas Mechlis wzywał swego adiutanta, który rozstrzeliwał faszystę za budynkiem przedstawiciela Stawki. Ciekawe, że fakt ten został nawet odnotowany w dokumentach owego działacza.

W archiwum Ministerstwa Obrony widziałem kilka oficjalnych wyroków śmierci, w których przestępstwo wziętego do niewoli niemieckiego oficera określano jako „zdrada ojczyzny”. Nie wiadomo tylko, o jaką ojczyznę chodziło.

Tenże Mechlis z satysfakcją pisał do syna: „W Kerczu zastaliśmy prawie siedem tysięcy trupów spośród mieszkańców tego miasta (łącznie z dziećmi) rozstrzelanych przez faszystowskich potworów. Krew zastyga ze złości i pragnienia zemsty. Faszystów wziętych do niewoli każę likwidować. Pod tym względem wspaniale spisuje się Fisunow [kierownik sekretariatu i adiutant Mechlisa — B.S.]. Z ogromną przyjemnością wykańcza on bandytów.

Niemieccy jeńcy prowadzeni przez ulice Kijowa (Liepaja1941/CC BY-SA 3.0).
Niemieccy jeńcy prowadzeni przez ulice Kijowa (Liepaja1941/CC BY-SA 3.0).

Wziętych do niewoli będzie mniej, jeśli

Zabójstwa jeńców zdarzały się nie tylko na tych odcinkach frontu, gdzie przebywał Mechlis. I tak 30 czerwca 1941 roku w rejonie wioski Bronniki w pobliżu Równego batalion niemiecki 35. Pułku Piechoty 25. Dywizji Zmechanizowanej 1. Grupy Pancernej został zaatakowany przez 20. Dywizję Pancerną pułkownika M.J. Katukowa z IX Korpusu Zmechanizowanego dowodzonego przez generała majora K.K. Rokossowskiego.

180 żołnierzy, którzy znaleźli się w okrążeniu, po wyczerpaniu amunicji dostało się do niewoli, a 153 z nich, głównie rannych, wymordowano na miejscu, zakłuto bagnetami. Podobnie było na innych frontach.


Reklama


Na przykład P.K. Ponomarienko, będąc członkiem Rady Wojennej Frontu Północno­-Zachodniego, w marcu 1942 roku meldował Stalinowi:

Oczywiście, wziętych do niewoli będzie mniej, jeśli: A) przestaniemy przejmować się pouczającymi ulotkami, B) będziemy rozstrzeliwać wziętych do niewoli na oczach Niemców (pod Chołmem zlikwidowaliśmy grupę wychodzącą z miasta i idącą w naszym kierunku z podniesionymi rękami).

Przeczytaj również o tym, że bez dostaw z Ameryki Sowieci przegraliby II wojnę światową. Jak wielką otrzymali pomoc?

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Borysa Sokołowa pt. Straszliwe zwycięstwo. Prawda i mity o sowieckiej wygranej w drugiej wojnie światowej. Jej polskie wydanie ukazało się nakładem Wydawnictwa Literackiego.

Prawda i mity o wygranej ZSRS w drugiej wojnie światowej

Ilustracja tytułowa: Niemiecki żołnierz wzięty do niewoli pod Stalingradem (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Autor
Borys Sokołow
9 komentarzy

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.