Pierwsza szczepionka w historii. Jak zwalczono chorobę, która zabiła setki milionów ludzi?

Mówi się, że szczepionka na ospę prawdziwą powstała na skutek odwagi i pomysłowości jednego człowieka: Edwarda Jennera. W rzeczywistości jednak walkę z chorobą podjęto znacznie wcześniej, a pierwsze skuteczne metody testowano między innymi… w tureckich haremach. Mimo to jeszcze w wieku XX ospa prawdziwa zabiła nawet 500 milionów ludzi.

Już w starożytnym Rzymie wiedziano, że ludzie, którzy przechorowali ospę, nigdy więcej na nią nie zapadają. (…) [Dopiero jednak] w Imperium Osmańskim [w epoce nowożytnej] popularność zyskała technika zwana dzisiaj wariolizacją.


Wciągnij krosty nosem, wetrzyj wydzielinę w rany

Generalnie polegała ona na znalezieniu kogoś cierpiącego na ospę, wyciągnięciu krwi lub wydzieliny z jednej z krost i wstrzyknięciu jej zdrowej osobie. Inne metody przekazywania choroby to między innymi wcieranie zarażonych tkanek w otwarte rany albo wciąganie nosem złuszczonych krost.

Osoba dotąd zdrowa zwykle zapadała na chorobę, ale jej przebieg był znacznie łagodniejszy niż przy zwyczajnym zakażeniu. Ludzie woleli być trochę chorzy niż poważnie chorzy, woleli też mieć nadzieję na wyzdrowienie bez specjalnych strat.

Mężczyzna chory na ospę prawdziwą. Fotografia z pracyThe Diagnosis of Smallpox, rok 1908.

Oszpecenie, ślepota, śmierć

W Imperium Osmańskim już na początku wieku XVII wariolizacji często poddawano młode dziewczęta, które były kandydatkami do haremu sułtana.

Zastrzyk podawano w te części ciała, które – w razie gdyby pozostały na nich blizny – nie zeszpeciłyby urody w znaczący sposób. A to w wypadku dziewcząt z haremu miało oczywiście znaczenie. Ospa była nie tylko zabójcą, nazywano ją również „wrogiem urody”.


[Hiszpański zakonnik Bernardino de] Sahagún, odnosząc się do azteckiej epidemii [ospy, która zabiła wraz z odrą nawet 90% ludności Ameryki Południowej], pisał: „Wielu chorych straciło urodę, pozostały im na stałe liczne wyraźne blizny. Niektórzy stracili też wzrok”.

Poddane wariolizacji Turczynki były mniej oszpecone, ale to nie znaczy, że nie miały zmartwień. (…) W wyniku wariolizacji były narażone na wszelkiego rodzaju zakażenia krwi, na przykład syfilis. Zdarzyły się też ostre, kończące się śmiercią reakcje na próbkę ospy.

Tekst stanowi fragment książki Jennifer Wright pt. Co nas (nie) zabije. Największe plagi w historii ludzkości (Wydawnictwo Poznańskie 2020).

Umierała nawet 1 osoba na 50… szczepionych

Wariolizacja przebiegała w ten sposób u 2 do 3 procent ludzi. Dzisiejsza Agencja Żywności i Leków nie patrzyłaby raczej przychylnie na procedurę medyczną, która w jednym przypadku na pięćdziesiąt zabija pacjenta.

Ale i tak było to lepsze, biorąc pod uwagę znacznie większe prawdopodobieństwo śmierci, oślepnięcia czy zeszpecenia w przypadku zarażenia naturalnego.


Dla grupki kobiet mających żyć w zamknięciu, dla których jedynym środkiem osiągnięcia jakiejkolwiek władzy było pozostać piękną i kochaną przez sułtana, wariolizacja mogła wydawać się rozsądną opcją.

Zagrożenie życia, zagrożenie urody

Lady Mary Wortley Montagu, której mąż był ambasadorem w Imperium Osmańskim w 1716 roku, nie nadawała się na mieszkankę haremu. Chociaż słynęła z urody, to przeszła ospę i miała po niej ślady na twarzy. Kiedy uroda stanowiła jedyną wartość kobiety, a tak było przez większą część ludzkich dziejów, zarażenie się ospą mogło oznaczać los gorszy od śmierci.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Isobel Grundy, biografka lady Mary Montagu, pisze: „Ospa inaczej traktowała mężczyzn, a inaczej kobiety: dla tych pierwszych stanowiła zagrożenie życia, dla drugich zagrożenie urody”. Kobiety w Europie – a pewnie i na całym świecie – desperacko, często bezskutecznie, próbowały odzyskać urodę po przechorowaniu ospy.

W sztuce Love’s Last Shift, or The Fool in Fashion (Ostatnia miłosna zmiana albo głupiec w modzie) z 1696 roku czytamy: „Z większym trudem walczę o odzyskanie reputacji / Niż jakakolwiek kobieta walczyła o odzyskanie urody po ospie”.

Objawy ospy w odmianie krwotocznej (tzw. czarna ospa). Angielska grafika z ok. 1900 roku.

„Zażywają tu ospy, jak w innych krajach zażywa się wód”

Kiedy lady Mary usłyszała o tureckiej technice, była zafascynowana i podekscytowana. „Ambasador francuski mówi” – pisała – „że zażywają tu ospy profilaktycznie, jak w innych krajach zażywa się wód”. Opisywała również samą procedurę, której była świadkiem:

Przychodzi starsza kobieta z łupiną orzecha wypchaną wrzodami chorych na ospę. Pyta, którą żyłę ma otworzyć. Natychmiast otwiera ją z pomocą zwykłej dużej igły (boli to tyle, co zwyczajne zadrapanie) i wpycha do żyły tyle materiału, ile zmieści główka igły, a potem przyciska ranę wydrążoną stroną skorupki.


W ten sposób otwiera cztery albo pięć żył. Grecy mają popularny przesąd, by otwierać jedną na czole, jedną na każdym ramieniu i jedną na piersiach, co razem daje krzyż. Ale efekty są bardzo niedobre, bo każda z ran zostawia małe blizny.

Ci, którzy nie są przesądni, wybierają więc nogi lub niewidoczne miejsca na rękach. Dzieci i mali pacjenci bawią się razem przez resztę dnia i aż do ósmej są całkiem zdrowe. Później zaczyna chwytać je gorączka i kładą się do łóżek na dwa, bardzo rzadko trzy dni.

Z rzadka mają więcej niż dwadzieścia lub trzydzieści krost na twarzach, które nigdy nie zostawiają śladów. Po ośmiu dniach są tak zdrowe jak wcześniej.

Objawy ospy prawdziwej w 12 dniu choroby (G. Kirkland, 30 Plates of the small pox…).

Najpierw sprawdziła to… na swoich dzieciach

Lady Mary nie koncentrowała się na przesądach. Zamiast tego obserwowała efekty kuracji na osobach z jej otoczenia. Sama nie mogła skorzystać z tej techniki, bo przeszła już ospę, ale poddała wariolizacji (z sukcesem) dwoje swoich dzieci.

Kiedy wieść o tej metodzie się rozeszła, w 1721 roku postanowiono wypróbować ją na sześciu więźniach, z których każdy mógł liczyć na złagodzenie wyroku w zamian za poddanie się procedurze. Wszyscy przeżyli i uodpornili się na ospę.

Przeczytaj też: Jak Władysław Jagiełło walczył z epidemią? Prekursorski sposób naśladowali wszyscy późniejsi królowie

Pod koniec XVIII wieku wariolizacja była już powszechna na całym świecie. Król pruski Fryderyk II Wielki poddawał jej swoich żołnierzy, tak samo George Washington w Valley Forge w 1778 roku. Najbardziej wprowadzeniu procedury opierali się Francuzi, na co Wolter wzdychał: „Gdyby we Francji praktykowano [wariolizację], uratowano by tysiące ludzi”.

Eksperyment na 8-letnim chłopcu

Angielski lekarz i naukowiec Edward Jenner też został jako dziecko poddany wariolizacji w tradycyjny sposób. Zaintrygowała go jednak pewna mleczarka, która powiedziała: „Nigdy nie zachoruję na ospę, bo miałam krowiankę. Nigdy nie będę mieć ohydnych krost na twarzy”.


[Krowianka była łagodną chorobą, objawiającą się jedynie nielicznymi małymi krostami na dłoniach, a Jenner potwierdził, że mleczarki, które na nią chorowały istotnie nie zarażały się ospą].

W 1796 roku lekarz znalazł chorującą na krowiankę mleczarkę i wstrzyknął płyn z jednej z jej krost ośmioletniemu chłopcu, który następnie dostał lekkiej gorączki i stracił apetyt, ale dość szybko wrócił do zdrowia. Dziesięć dni później Jenner wstrzyknął chłopcu ospę prawdziwą. Pacjent przeżył! Nie pojawiły się u niego żadne objawy choroby.

Edward Jenner (a w lewym dolnym rogu źródło jego przełomowego odkrycia – krowa).

Pierwsza prawdziwa szczepionka

Eksperyment brzmi przerażająco, ale zadziałał. Jenner nazwał procedurę wakcynacją, od łacińskiego słowa vacca, oznaczającego krowę.

Wakcynacja krowianką była lepsza od wariolizacji, bo podanie mniej niebezpiecznego wirusa nie mogło nikogo zabić, a i tak zapewniało odporność.


To pierwszy kamień milowy na drodze do bezpiecznych szczepionek, które od tamtej pory powstrzymały wiele śmiertelnych chorób. Polio. Odra. Zapalenie opon mózgowych. Błonica. Pokonaliśmy je wszystkie.

Przeczytaj też o najskuteczniejszych metodach walki z dżumą sprzed 500 lat. Wymyślił je człowiek, którego doskonale znasz, choć z zupełnie innej strony…

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Jennifer Wright pt. Co nas (nie) zabije. Największe plagi w historii ludzkości (Wydawnictwo Poznańskie 2020). Możecie ją kupić na Empik.com.

Polecamy

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

4 komentarze
  • Mam wrażenie, że WH szykuje grunt pod szczepionkę z chipem od Billa. Gdyby historycy bardziej się przykładali do nauk przyrodniczych, to wiedzieliby, że szczepionki i ich wynalazcy to „syf, kiła i mogiła”. Zaczynając od życiorysu konfabulanta Ludwika Pasteura, który jest w j. angielskim. Autor – Gerald Geison, pisząc go oparł się na osobistych notatkach naukowca. Utrzymywanych przez rodzinę w tajemnicy na prośbę L.P. i w końcu sprzedanych przez potomków. Ale PRAWDY w historii medycyny się nie doczekamy, skoro historycy biorą udział w wojnie informacyjnej . I w końcu cywilizacja, która powinna się opierać na PRAWDZIE NAUKOWEJ, zawali się pod ciężarem kłamstwa. Co już widać. Nie wiadomo tylko czy te kłamstwa o „pożyteczności” szczepień są kolportowane świadomie, czy nie. I jedna i druga ewentualność jest tak samo nieznośnie dołująca. Szkoda, bo niektóre teksty WH są pisane z talentem i widać w nich wykonaną pracę „dochodzeniową”.

  • Znów te komunistyczne brednie o uciśnionych kobietach…
    Stąd te brednie że tylko uroda była zawsze u kobiet cenna? Litości… Ten sam bolnot można powtórzyć w odniesieniu do dzisiaj i będzie miał tyle samo wspólnego z rzeczywistością.
    Nazwijcie się „Niech żyje Lenin!” albo „Do boju proletariacki ludu ziemi uciśniony”, a nie wielką historia. Bo ani to wielka, ani tym bardziej historia… Prędzej histeria.

  • I znowu typowe komentarze:
    1. antyszczepionkowe bredzenie
    2. „dlaczego piszecie o kobietach, piszcie tylko o tym, co mnie interesuje; kto nie pisze o tym, o czym ja chcę, to komunista itp.”
    To już się robi nudne.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.