Zygmunt Stary. Fragment obrazu Jana Matejki.

Polityka zagraniczna ostatnich Jagiellonów. Tak stracili hegemonię w Europie i utorowali drogę do katastrofy

Strona główna » Nowożytność » Polityka zagraniczna ostatnich Jagiellonów. Tak stracili hegemonię w Europie i utorowali drogę do katastrofy

Rządzy ostatnich Jagiellonów zapisały się w polskiej tradycji jako złoty wiek pokoju i prosperity gospodarczej. Wbrew pozorom nie były to jednak czasy politycznej sielanki. Członkowie rodu toczyli wojny na niemal wszystkich granicach. Decyzje, jakie podjęli w krótkiej perspektywie doprowadziły do utraty tronów Czech oraz Węgier. W długiej – utorowały drogę do rozwoju potęgi państwa pruskiego i do niszczycielskich konfliktów o panowanie nad Bałtykiem.

Aleksander Jagiellończyk [król od 1501 roku] odziedziczył po Janie Olbrachcie bardzo złą sytuację międzynarodową Polski.


Reklama


Istniał niezażegnany konflikt Litwy z Moskwą, Mołdawia, która w traktacie z 1499 roku uzyskała niezależność od Polski, zgłaszała pretensje do Pokucia (z Kołomyją), nierozwiązane były sprawy krzyżackie.

Aleksander zawarł w 1503 roku rozejm z Turcją, nie zdołał jednak przeszkodzić zajęciu Pokucia przez Stefana, hospodara mołdawskiego, zaś próbę zmontowania koalicji antymoskiewskiej ze Szwecją przerwała jego śmierć.

Husarze z czasów Zygmunta Starego (domena publiczna).
Husarze z czasów Zygmunta Starego (domena publiczna).

Utracone trony Czech i Węgier

Wszystkie te nierozwiązane problemy na arenie międzynarodowej uległy zaostrzeniu za panowania Zygmunta Starego [od 1507 roku].

Zygmunt starał się zachować równowagę w rozwiązywaniu spraw „zachodnich” i „wschodnich”, ale odbywało się to na tle trzech wielkich ówczesnych konfliktów i procesów: narastającej rywalizacji między Habsburgami a Francją o hegemonię w zachodniej Europie, trwającej ekspansji Turcji, która znalazła się już nad południowo-wschodnią granicą Polski, oraz umacniania się państwa moskiewskiego.


Reklama


Na spotkaniu cesarza Maksymiliana, Zygmunta Starego i Władysława, króla Czech i Węgier, w Wiedniu w 1515 roku postanowione zostały zaślubiny dzieci Władysława – Ludwika i Anny z wnukami cesarza – Marią i Ferdynandem. Przedtem cesarz adoptował Ludwika do rodziny oraz przyrzekł sam poślubić Annę, gdyby nie doszło w ciągu roku do jej małżeństwa z jednym z jego wnuków.

Śmierć Ludwika na polu bitwy z Turkami pod Mohaczem w 1526 roku przyniosła nieoczekiwany koniec panowania dynastii jagiellońskiej w Czechach i na Węgrzech. Kraje te przeszły pod rządy Habsburgów. (…)

Tekst stanowi fragment książki Jerzego Topolskiego pt. Historia Polski (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Ostatni etap konfliktu z Krzyżakami

Wybór na wielkiego mistrza księcia Fryderyka Wettyna, jednego z książąt Rzeszy (1498), oznaczał przeniesienie sporu z Krzyżakami na płaszczyznę stosunków z Niemcami, z którymi konfliktów nie było. Fryderyk odmówił Olbrachtowi złożenia hołdu lennego, co spowodowało rozpoczęcie przygotowań do zbrojnej wyprawy, jednak śmierć Olbrachta przerwała te działania.

Trzeba dodać, że w swym oporze Fryderyk miał poparcie cesarza Maksymiliana I i niektórych książąt Rzeszy. Sam Już zresztą w funkcji wielkiego mistrza czuł się także niemal udzielnym księciem. (…)

[Następca Fryderyka Wettyna] książę Albrecht z frankońskiej linii Hohenzollernów, a zarazem siostrzeniec polskiego króla Zygmunta Starego, był jeszcze bardziej zdecydowany realizować program nie tylko usamodzielnienia Prus Krzyżackich, lecz także przyłączenia do nich Pomorza Gdańskiego (Prus Królewskich), czyli przekreślenia postanowień traktatu toruńskiego z 1466 roku.

Albrecht próbował stworzyć wielką antypolską koalicję, m.in. z wielkim księciem moskiewskim Wasylem III, który zainteresowany był najazdem na swego zachodniego sąsiada. Z koalicji jednak nic nie wyszło, tak że Albrecht zdecydował się uderzyć sam, nie licząc się z tym, że ma przeciw sobie także Gdańsk i stany Prus Królewskich. Wojnę przegrał.


Reklama


Zygmunt doszedł niemal do Królewca, lecz ze względu na niesubordynację szlacheckiego pospolitego ruszenia oraz na toczone na froncie litewskim walki z Moskwą (Zygmunt był równocześnie wielkim księciem litewskim) zgodził się na tzw. kompromis toruński, wprowadzający zawieszenie broni na 4 lata.

Katastrofa hołdu pruskiego

W czasie gdy Albrecht starał się w Niemczech bezskutecznie (cesarz wolał wówczas dobre stosunki z Zygmuntem Starym aniżeli popieranie nader ambitnego księcia) o pomoc przeciw Polsce, powstał plan wypracowany z pomocą samego Marcina Lutra, twórcy niemieckiej reformacji, którego istotą miało być przekształcenie krzyżackiego państwa zakonnego w Prusach w luterańskie państwo świeckie.

Polscy żołnierze z początku XVI wieku według Jana Matejki (domena publiczna).
Polscy żołnierze z początku XVI wieku według Jana Matejki (domena publiczna).

W Polsce w otoczeniu Zygmunta, głównie pod wpływem Krzysztofa Szydłowieckiego, sterowanego dyskretnie przez cesarza i samego Albrechta, zwyciężyła myśl poparcia tej idei, a odrzucenia projektu Jana Łaskiego całkowitego wcielenia Prus Krzyżackich do Polski.

Szansa na to ostatnie rozwiązanie była wielka, tym bardziej że Albrecht nie miał poparcia papieża, a w Europie nie liczono na jego utrzymanie się w Prusach.


Reklama


W dniu 10 kwietnia 1525 roku na rynku krakowskim książę Albrecht złożył hołd (poprzedzony dwa dni wcześniej podpisanym traktatem), oddającego Prusy (obecnie Prusy Książęce) w lenno królowi polskiemu. Albrecht stawał się księciem w Prusach (dux in Prussia), a nie księciem Prus. Po wymarciu linii Albrechta i jego trzech braci lenno miało wrócić do Polski.

W ten sposób, mimo zawarowań interesów Polski, popełniony został jeden z największych błędów w naszej historii, a zarazem fakt o bardzo negatywnych dla historii Europy i świata skutkach. Legł on bowiem u podstaw powstania militarnego państwa pruskiego i wszystkich tego następstw.

Hołd pruski na obrazie Marcello Bacciarellego (domena publiczna).
Hołd pruski na obrazie Marcello Bacciarellego (domena publiczna).

Sprawę ostatecznie przegrał Zygmunt August, który na pierwszym miejscu stawiał problem rozszerzenia granic Litwy. Walcząc o Inflanty, zgodził się w 1563 roku na dopuszczenie po śmierci Albrechta i jego braci innej linii Hohenzollernów, a mianowicie linii, która rządziła w Berlinie (Brandenburgii).

Nieustanne wojny z Moskwą

Tymczasem na granicy Litwy z Moskwą trwały stałe wojny wywoływane przez tę ostatnią. Za Zygmunta I wojna z Moskwą toczyła się w trzech etapach: w latach 1507–1508, 1512–1522 i 1534–1537, a zakończyła się pięcioletnim rozejmem zawartym w 1542 roku z Iwanem IV Groźnym (1530–1584).


Reklama


Przyjętego przezeń tytułu cara, wyrażającego ideę Moskwy jako trzeciego Rzymu (zwierzchniczki prawosławia), Polska nie chciała uznać.

Po rozejmie przez około ćwierćwiecze trwał na granicy litewsko-moskiewskiej pokój, zaś po zwycięstwie Jana Tarnowskiego pod Obertynem w 1531 roku zdołano odzyskać i utrzymać Polesie.

W 1533 roku Zygmunt zawarł traktat pokojowy z sułtanem Sulejmanem, podtrzymujący polską neutralność w konflikcie habsbursko-tureckim. Traktat ten w 1553 roku został odnowiony przez Zygmunta Augusta.

Zygmunt Stary. Fragment obrazu Jana Matejki.
Zygmunt Stary. Fragment obrazu Jana Matejki.

Początek kwestii inflanckiej

Tymczasem rozejm litewsko-moskiewski, przedłużony do 1562 roku, został przerwany zajęciem w 1558 roku przez Iwana Groźnego niemal całych Inflant, bardzo przy tym przez niego zniszczonych.

W reakcji na to mistrz zakonu inflanckiego Gotthard Kettler oddał Inflanty Zygmuntowi Augustowi (jako wielkiemu księciu litewskiemu) pod dość skomplikowany prawnie protektorat.


Reklama


Z pretensjami do Inflant wystąpiła także Szwecja i Dania. W rezultacie w 1562 roku wybuchła, trwająca do 1570 roku, wojna, nazwana pierwszą wojną północną. Zakończyła się kongresem pokojowym w Szczecinie w 1570 roku.

Między Danią a Szwecją, sprzymierzającą się z Moskwą, zawarty został pokój, między Polską (Litwa już od 1560 roku nie występowała samodzielnie) a Moskwą stanął natomiast trzyletni rozejm. Moskwa zatrzymywała Narwę i Połock, Litwa – Rygę i Parnawę, Dania – Ozylię, Szwecja – północną Estonię.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Jerzego Topolskiego pt. Historia Polski (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Niezastąpione kompendium dziejów Polski autorstwa wybitnego historyka

Zobacz wszystkie nasze artykuły o Zygmuncie Starym

Autor
Jerzy Topolski

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.