„Portret małżonków Arnolfinich”. Jeden z najbardziej tajemniczych obrazów świata

Strona główna » Średniowiecze » „Portret małżonków Arnolfinich”. Jeden z najbardziej tajemniczych obrazów świata

Patrząc na „Portret małżonków Arnolfinich” pędzla Jana van Eycka trudno oprzeć się wrażeniu, że jest to wizerunek późnośredniowiecznej ciężarnej mieszczanki. Zdaniem ekspertów przedstawiona na obrazie dama wcale nie była jednak w ciąży. Nie ma natomiast wątpliwości, że jej męża otaczało mnóstwo przedmiotów o symbolicznym znaczeniu.

Określenie „jeden z najbardziej tajemniczych obrazów świata” nie jest figurą retoryczną. Namalowany w 1434 roku portret zadziwia przede wszystkim tematyką. Sportretowana została nie Święta Rodzina, nie Matka Boska ani nawet żadna święta lub święty, lecz zwykła para śmiertelników.


Reklama


Kupiec zrównał się majątkiem z księciem

Co więcej, nie są to członkowie rodziny królewskiej ani wysoko urodzeni przedstawiciele burgundzkiej arystokracji. Na obrazie  przedstawiony  jest  kupiec.  Rzecz  to  niezwykła w piętnastowiecznej Europie. Kupiec zadaje bowiem kłam naturalnemu porządkowi, w którym stany społeczne powinny być rozdzielone przepaściami stanu posiadania.

Kupiec, postać było nie było z nizin społecznych, dorobił się wielkiej fortuny i zrównał majątkiem z księciem. Kupiec jest tak bogaty, że może, niczym król, zamówić swój portret u nadwornego malarza. Temat obrazu jest więc zapowiedzią głębokich przemian społecznych, jakie miały nastąpić w zachodnim świecie.

Domniemany autoportret Jana van Eycka (domena publiczna).
Domniemany autoportret Jana van Eycka (domena publiczna).

Nie bez powodu dokładnie ten czas i to miejsce wybrał holenderski autor Johan Huizinga, aby zilustrować w dziele „Jesień średniowiecza” burzliwy czas przemian i przejścia ludzkości od średniowiecza do nowożytności.

Giovanni Arnolfini, handlarz towarami luksusowymi, oraz jego małżonka Giovanna przebojem wtargnęli na płótno, symbolicznie reprezentując kondycję i przyszłość całego swojego stanu.


Reklama


Rozrzucone buty i wypukłe lustro

Zastanawiająca jest też warstwa symboliczna i dobór symboli. O ile bowiem koncept, aby stworzyć równoległą opowieść z przedmiotów posiadających podwójne znaczenia jest mocno zakorzeniony w estetyce średniowiecza i długo jeszcze będzie realizowany w kulturze, to dobór przedmiotów jest, delikatnie mówiąc, zagadkowy.

Porozrzucane buty: duże drewniane klapki o dziwnym kształcie oraz czerwone sandały, kudłaty piesek, miotełka (?), wypukłe lustro, wielkie, czerwone łoże i pomarańcze. Zestaw doprawdy oryginalny, nawet jeśli zastosować klucz symboliczny.

Artykuł stanowi fragment książki Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza pt. Wielkie sekrety arcydzieł sztuki (Wydawnictwo Fronda 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza pt. Wielkie sekrety arcydzieł sztuki (Wydawnictwo Fronda 2021).

Jeśli do tego doda się szereg wątpliwości: czy aby na pewno jest to scena zaślubin, czy mężczyzna to faktycznie Giovanni Arnolfini (a może artysta muzyk Arnoldus de Fine?) i czy kobieta jest w ciąży, to okazuje się, że portret jest autentycznie tajemniczy.

Usprawiedliwieniem obecności szeregu, zdawałoby się, przypadkowych przedmiotów, w tym pomarańczy, jest chęć opisania wzniosłej teologii małżeństwa. Taka  jest  jedna  z  koncepcji.  Należy  jednak  pamiętać, że w przypadku obrazu z Arnolfinimi nic nie jest pewne.


Reklama


Psinka symbolem wierności

Według tej teorii, opracowanej przez Erwina Panofsky’ego, kobieta i mężczyzna biorą ślub. Dlatego jest pies – symbol wierności, i zapalona świeca – obecności Zbawiciela. Jeżeli w pomieszczeniu dokonuje się sakrament, to obecna jest tam łaska Boża – stąd porzucone buty, analogia do wersetu ze Starego Testamentu o Mojżeszu: „Zdejm sandały z nóg, gdyż miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą”.

Jeżeli zabawić się w „wytęż wzrok”, dostrzeże się szereg innych przedmiotów. Jest więc mała rzeźba depczącej smoka św. Małgorzaty Antiocheńskiej, bursztynowy różaniec, dziesięć medalionów wokół wypukłego lustra, zawierających sceny drogi krzyżowej. Wszystko to gładko wpisuje się w koncepcję o symbolice sakramentu małżeństwa.

Ukryci świadkowie

Nawet brak księdza i mało oficjalne, jak na wzniosłą chwilę, wnętrze, w teorii tej wytłumaczone jest poprzez matrimonium per fidem, czyli praktykowany wówczas zwyczaj prywatnych zaślubin. Stąd też obecność lustra – efekt bardzo nowatorskiego zabiegu malarskiego.

W wypukłym zwierciadle ukradkowo odbija się autor portretu. Daje to intrygujący wgląd w drugą, nigdy nie oglądaną, stronę obrazu. W odbiciu dostrzec można jeszcze jednego mężczyznę. Te dwie dodatkowe postacie to świadkowie konieczni do zawarcia sakramentu prywatnych zaślubin. Rolę potwierdzającą obecność świadka ma także inskrypcja na ścianie: Johan-nes de eyck fuit hic 1434 – Jan van Eyck tu był. Jest ona niczym podpis złożony w księdze parafialnej.

Portret małżonków Arnolfinich w pełen jest ukrytych symboli (domena publiczna).
Portret małżonków Arnolfinich w pełen jest symboli (domena publiczna).

Co z tą ciążą?

A jak sakrament ma się do ciąży narzeczonej? Oficjalne stanowisko National Gallery głosi, że kobieta na obrazie nie jest w ciąży. Drapowana na brzuchu suknia to typowy strój z epoki, a gest zakasywania drobną dłonią szat na wysokości pasa potęguje wrażenie, że kobieta jest brzemienna. Poza tym miotełka oraz gładka tafla lustra (Speculum sine macula – zwierciadło bez skazy, jeden z symboli czystości Maryi) obrazują czystość oblubieńców.

Czy jednak faktycznie są to zaślubiny? Tego już nigdy nie uda się jednoznacznie rozstrzygnąć. To, co wiemy na pewno: jest to jeden z pierwszych obrazów olejnych na świecie, wykonał go Jan van Eyck, wynalazca tej techniki, przedstawiona jest na nim kobieta w zielonej sukni i mężczyzna w kapeluszu, którzy trzymają się za ręce, a pod oknem leżą pomarańcze.

Przeczytaj również o tym dlaczego Vincent van Gogh odciął sobie ucho? I czy naprawdę to zrobił to sam?


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza pt. Wielkie sekrety arcydzieł sztuki. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Fronda.

Podróż tropami błysków geniuszu wielkich mistrzów

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Współautor
Joanna Łenyk-Barszcz
Współautor
Przemysław Barszcz
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.