Prawdziwe życie bogatych Rosjanek 500 lat temu. Obcokrajowcy nie kryli zdumienia

Strona główna » Nowożytność » Prawdziwe życie bogatych Rosjanek 500 lat temu. Obcokrajowcy nie kryli zdumienia

500 lat temu bogate Rosjanki miały niewiele do powiedzenia we własnym domu. O ich losie decydowali mężczyźni. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero, kiedy carycą została Polka.

Obcokrajowcy przybywający do państwa carów w XVI czy XVII stuleciu ze zdumieniem obserwowali zasady panujące w domach bogatych Rosjan. Kobiet z tutejszych rodzin strzeżono niczym oka w głowie. W skomplikowany sposób chroniono je przed wzrokiem obcych i spotkaniami z ludźmi, którzy mogliby narazić na szwank ich honor.


Reklama


Zasłonięte twarze i zamknięte powozy

Kontakty między rosyjskimi niewiastami a obcymi ograniczano do minimum. Jak tłumaczy historyczka Natalia Puszkariewa, żonie bądź córce bojara wolno było wziąć udział tylko w zrytualizowanym powitaniu gościa domu. Miała za zadanie poczęstować go winem, po czym… zaganiano ją z powrotem do jej pokojów.

Sama możliwość spojrzenia w oczy gospodyni była sporym wyróżnieniem. Na co dzień zamożne kobiety nie opuszczały bowiem swoich domów. Jeżeli zaś do tego dochodziło, to matrony nosiły przysłaniające twarze welony i poruszały się w zamkniętych saniach czy powozach. Taka izolacja była wyznacznikiem statusu rodziny. Izolowano przecież te kobiety, które nie musiały (ani nie mogły!) pracować czy choćby odpowiadać za jakiekolwiek sprawunki.

Przygotowania do ślubu bojarskiej córki (Konstantin Makowski domena publiczna).
Przygotowania do ślubu bojarskiej córki (Konstantin Makowski domena publiczna).

Violetta Wiernicka w swojej książce Polki, które rządziły Kremlem przytacza relację obcokrajowca, który wyjaśniał jak daleko posunięte było to „zamknięte życie”. Szczególnie zafrapowało go rozciąganie izolacji również na sferę wiary:

Panie, które miały szczęście, otrzymały od losu niezbyt zazdrosnych mężów, którzy pozwalają im bywać w świątyni. Ale do cerkwi kobiety wchodzą osobnymi drzwiami i modlą się na specjalnie wydzielonym do tego celu miejscu, niewidoczne dla reszty wiernych.

Do miejsca modlitwy kobiety nie mogły się zresztą przespacerować. Musiały podróżować w zamkniętym powozie. Nie tylko nikt ich nie widział, ale też im samym nie wolno było patrzeć na przechodniów.

Absolutna władza męża

By ukryć swoje żony i córki przed wzrokiem postronnych, zamożni mężczyźni kazali rozciągać w oknach powozów bycze pęcherze, które przepuszczały światło, ale nie pozwalały dojrzeć niczego, co działo się we wnętrzu, ani na zewnątrz.


Reklama


Rosjanki podporządkowywały się tym wymogom nie tylko z troski o własną cnotę, ale też – z czystej konieczności. Dla nikogo nie ulegało wątpliwości, że władza mężów nad żonami jest absolutna. Dokładnie objaśniono to na kartach Domostroju.

Ten pochodzący z XV wieku zabytek literatury staroruskiej regulował zasady najważniejszych gałęzi ludzkiej egzystencji, od powinności względem Boga i cara, przez życie rodzinne, aż po prowadzenie domu. Na polecenie Iwana IV Groźnego jego spowiednik pop Sylwester zredagował go ponownie w 1560.

Iwan Groźny na obrazie Wiktora Wasniecowa.
Domostroj został sporządzony na polecenie cara Iwana Groźnego. Tutaj władca na obrazie Wiktora Wasniecowa (domena publiczna).

Jak pouczało dzieło, zapanowanie nad domowym chaosem było obowiązkiem kobiety, jednak to mąż i ojciec był niepodzielnym władcą. Violetta Wiernicka wyjaśnia:

Rodzina miała „funkcjonować niczym zakon, którego przeorem był mężczyzna”. Obowiązkiem żony było uznanie zwierzchnictwa męża i radzenie się go we wszystkich sprawach; wpływy kobiet ograniczały się do kuchni i spiżarni.


Reklama


Także dzieci miały uznawać ojca za wyrocznię. Idealną relacją pomiędzy domownikami był „wręcz niewolniczy strach” przed mężem i ojcem, który miał niczym nieskrępowane prawo do wychowywania i karania dzieci oraz żony.

Obowiązki żony bojara

To na wskroś patriarchalne społeczeństwo nie dopuszczało nawet, by kobieta po śmierci swojego męża decydowała o własnym losie. Musiała pozostać całkowicie zależna od męskiego opiekuna, zatem jej życiem zaczynał rozporządzać syn lub inny krewny.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Kobiety nie mogły także prowadzić korespondencji czy oddawać się lekturze. Posiadanie przez nie umiejętności czytania i pisania uważano za nieprzyzwoite. Przed postronnymi robiono wrażenie, jakby żony bojarów żyły bezczynnie i biernie. Był to jednak obraz zupełnie fałszywy.

Pani domu musiała ciężko pracować oraz umieć wykonywać wszystkie zadania wynikające z prowadzenia gospodarstwa, od tkania i szycia, poprzez gotowanie, po hodowlę zwierząt. Jak pouczał Domostroj, jej zadaniem było przyuczanie młodszych kobiet, a znajomość wszystkich zajęć pozwalała skutecznie nadzorować ich wykonywanie przez inne osoby.

Rodzina bogatego XVII-wiecznego kupca w wyobrażeniu Andrieja Riabuszkina (domena publiczna).
Rodzina bogatego XVII-wiecznego kupca w wyobrażeniu Andrieja Riabuszkina (domena publiczna).

Dodatkowo żona bojara, czy bogatego kupca powinna wstawać przed służącymi, by dawać im dobry przykład, a jednocześnie patrzyć im na ręce, by przypadkiem jej gospodarstwo nie zostało okradzione.

Główne zajęcie pani domu

Najlepiej by wszystkie resztki materiału pozostałe po robótkach skrupulatnie liczyła i chowała pod kluczem. A skoro mowa o tkaninach, nie sposób nie wspomnieć o tym, że szycie miało być głównym i najodpowiedniejszym zajęciem dla pań domu.


Reklama


Jak opisuje to cytowany przez Puszkariewą, zdziwiony niemiecki dyplomata Adam Olearius: „Ich głównym zajęciem jest szycie lub haftowanie chusteczek z białej tafty lub sukna lub robienie małych torebek i takich samych zabawek”.

Zagraniczny gość bez cienia wątpliwości przyjął, że tak wygląda każdy dzień Rosjanek. Trudno się dziwić, skoro gospodyni, jeśli już miała styczność z odwiedzającymi dom obcymi, według Domostroju powinna z nimi rozmawiać… o swoich robótkach i haftach.

Żona bojara przy kołowrotku. Tak wyobrażał ją sobie XIX-wieczny malarz Konstantin Makowski (domena publiczna).
Żona bojara przy kołowrotku. Tak wyobrażał ją sobie XIX-wieczny malarz Konstantin Makowski (domena publiczna).

Autor dzieła pouczał zresztą, że szermierka igłą i nitką to najlepsze zajęcie dla kobiety, które pozwala jej świecić niewieścimi cnotami. Jak podkreśla Puszkariewa, dopiero na szarym końcu listy zadań wymienionych w Domostroju były kwestie związane z macierzyństwem. Ważniejsze było utrzymywanie w ruchu dobrze naoliwionej maszyny, jaką było domowe gospodarstwo.

Polka Zmiana obyczajów

Jak tłumaczy Violetta Wiernicka w Polkach, które rządziły Kremlem, tym poukładanym światem wstrząsnęło dopiero pojawienie się na szczytach rosyjskiej władzy pewnej damy znad Wisły.


Reklama


Agafia Gruszecka była siedemnastoletnią szlachcianką pieczętującą się polskim herbem Lubicz. Dziewiętnastoletni car Fiodor III zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia, gdy zobaczył ją w cerkwi i postanowił się z nią ożenić.

Dziewczyna szokowała nie tylko strojem (nie zakrywała się szczelnie jak Rosjanki i pokazywała fragment włosów), ale też obyczajami (gdy car zjawił się w jej domu odważnie wyszła do niego i rozmawiała z nim we własnej sprawie) oraz wykształceniem (grała na klawesynie, znała łacinę i rozumiała francuski).

Gdy para wzięła ślub w 1680 roku, Agafia zaczęła wpływać na męża, by przyjął nieco luźniejsze obyczaje, bardziej zbliżone do polskich. Najpierw zapewniła więcej swobody swoim szwagierkom (wcześniej nie mogły nawet zdecydować, co zjedzą na obiad, ani w co się ubiorą). Później przekonała Fiodora, by nakazał dworskim urzędnikom porzucenie długich bojarskich szat, a ostatecznie także strzyżenie bród i włosów.

Co więcej, zamiast dać się zamknąć pod kluczem w odosobnionych komnatach, caryca zaczęła razem z mężem uczestniczyć w życiu publicznym i, jak pisze Violetta Wiernicka, „urządziła pierwsze w historii przyjęcie z okazji imienin i zaprosiła na nie wszystkich bojarów”. Choć Agafia zmarła w połogu w wieku osiemnastu lat, zapoczątkowanych przez nią zmian nie dało się już cofnąć.

Ikona przedstawiająca Fiodora i Agafię (Shakko/CC BY-SA 3.0).
Ikona przedstawiająca Fiodora i Agafię (Shakko/CC BY-SA 3.0).

Reformy Piotra I

Dwadzieścia lat później car Piotr I, brat Fiodora, poszedł jeszcze dalej. Zaczął organizować tak zwane assambleje, na które bojarzy mieli obowiązkowo przychodzić z żonami i córkami, które w dodatku miały nosić się z europejska. Jak podaje Wiernicka w książce Polki, które rządziły Kremlem, car wpadał w szał, gdy jego poddani usiłowali pod różnymi pozorami uniemożliwić żonom i córkom uczestnictwo w tych przyjęciach.

Tymczasem panie bardzo szybko rozsmakowały się w nowo zyskanej wolności i nie miały zamiaru rezygnować z postępującej emancypacji.


Reklama


Bibliografia

  1. Evans-Clements B., A History of Women in Russia. From Earliest Times to the Present, Indiana University Press 2012.
  2. Pushkareva N.L., Women in Russian History : From the Tenth to the Twentieth Century, ME Sharpe Inc 1997.
  3. Wiernicka V., Polki, które rządziły Kremlem, Bellona 2018.
Autor
Aleksandra Zaprutko-Janicka

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.