Kazimierz Wielki. XIX-wieczna kopia obrazu M. Bacciarellego.

Reformy Kazimierza Wielkiego. Czy rzeczywiście zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną?

Strona główna » Średniowiecze » Reformy Kazimierza Wielkiego. Czy rzeczywiście zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną?

W dużym stopniu słuszne jest powiedzenie, że Kazimierz Wielki (panujący od 1333 do 1370 roku) „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. W jego bowiem czasach nastąpił burzliwy rozwój miast, nasilenie się lokacji, murowanego budownictwa miejskiego, wznoszenia murów miejskich, licznych gotyckich kościołów murowanych. Sam Kazimierz konsekwentnie realizował plan wzmocnienia obronności Polski.

Składnikiem tego programu było zbudowanie kilkudziesięciu zamków obronnych, obwarowanie murami ponad dwudziestu miast z własnych środków (a tym samym ze środków państwowych, wówczas bowiem nie było jeszcze podziału na dochody panującego i dochody państwa) oraz reformy wojskowe.


Reklama


Wojsko

Wydał specjalne statuty wojskowe, regulujące obowiązki militarne rycerstwa (zwanego coraz częściej szlachtą), zanikającej już grupy niższego rycerstwa, włodyków oraz rycerzy „uczynionych z sołtysów i kmieci” i z wójtów miejskich.

Gdy nie było potrzebne pospolite ruszenie tych grup ludności, wystarczało wysłanie pewnej liczby ludzi z dóbr ziemskich. Dawało to około 4 tysięcy żołnierzy, z czego szlachta stanowiła około trzecią część.

Kazimierz Wielki w wyobrażeniu Jana Matejki.

Ogólna zdolność bojowa państwa Kazimierza może być szacowana na około 90 tysięcy ludzi. Najwięcej na raz – bo około 20 tysięcy – powołano w 1341 roku przeciw znowu pojawiającym się Tatarom.

Kazimierz Wielki potrafił wciągnąć do obrony kraju, w tym do robót fortyfikacyjnych i innych, całą ludność, nie czyniąc wyjątku dla szlachty. Nie wahał się powoływać pod broń chłopów z dóbr szlacheckich i duchownych oraz brać ich do stale będących w toku różnych robót państwowych. Wiązało się to, rzecz jasna, ze znacznymi obciążeniami finansowymi właścicieli dóbr, jak też obniżaniem ich dochodów.


Reklama


Administracja

Kazimierz nie pozwalał również na uszczuplanie swych dóbr poprzez nadania czy uzurpacje. Silna monarchia zaczęła dawać się szlachcie i możnym we znaki. Kazimierz zrobił wiele dla usprawnienia administracji państwowej oraz podstaw prawnych monarchii i jej społeczeństwa.

Wprowadził system urzędów centralnych przez nadanie urzędnikom krakowskim rangi ogólnopolskiej, znosząc urzędy dzielnicowe. Chcąc wszakże zyskać sobie możnych, pozwalał na przekształcanie się dawnego systemu kasztelańskiego w hierarchię urzędów ziemskich. Miały one coraz bardziej tytularny charakter, zastępując w ten sposób brak w Polsce [hierarchicznych] tytułów szlacheckich.

Tekst stanowi fragment książki Jerzego Topolskiego pt. Historia Polski (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Skarb

Wszystkie te osiągnięcia nie byłyby możliwe bez wydajnego systemu skarbowego. Kazimierz Wielki stworzył dobrze funkcjonujący, administrowany przez podskarbiego krakowskiego (później koronnego) skarb.

Szły do neigo dochody nie tylko z nieuszczuplanego już nadaniami, lecz odbudowywanego (także poprzez wywłaszczenia) majątku ziemskiego panującego (a więc zarazem państwowego), zarządzanego przez specjalnych starostów, z kopalni soli w Bochni i Wieliczce, z ceł i handlu oraz w mniejszym stopniu z podatku gruntowego, będącego przedłużeniem dawniejszych obciążeń na rzecz państwa, które uszczuplane były przez immunitety.


Reklama


Dochodziły do tego egzekwowane konsekwentnie różne świadczenia osobiste i daniny w naturze.

Prawo i pieniądz

Równolegle z tymi uregulowaniami szły starania o ujednolicenie prawne państwa. W tzw. statutach Kazimierza Wielkiego, odrębnych dla Wielkopolski i dla Małopolski, zostało skodyfikowane (czyli zebrane w jeden zbiór – „kodeks”) prawo.

Dla uniezależnienia miast polskich lokowanych na prawie niemieckim, które rządziły się własnym prawem i po rozstrzygnięcia w trudnych kwestiach udawały się do Niemiec, ustanowiony został na zamku krakowskim sąd najwyższy prawa niemieckiego.

Kazimierz Wielki. XIX-wieczna kopia obrazu M. Bacciarellego.
Kazimierz Wielki. XIX-wieczna kopia obrazu M. Bacciarellego.

Dbając o rozwój gospodarczy kraju, Kazimierz Wielki zreformował stosunki pieniężne w Polsce. Przejście na system groszowy było powszechne.

Tolerancja

Otworzył kraj dla Żydów, prześladowanych w zachodniej Europie dotkniętej klęską dżumy (tzw. czarnej śmierci) w połowie XIV wieku. Już w 1334 roku wydał przywilej biorący Żydów pod opiekę królewską i zezwalający im na uprawianie działalności gospodarczej, szczególnie handlu.

Wiek wcześniej podobny przywilej wydał dziadek króla Kazimierza, Bolesław Pobożny, książę wielkopolski.


Reklama


Edukacja

Przełomowym wydarzeniem było założenie w 1364 roku uniwersytetu w Krakowie, mającego m.in. kształcić nauczycieli dla wzrastającej liczby szkół parafialnych i na potrzeby państwa. Uczelni nadano charakter świecki. Po uniwersytecie w Pradze, założonym przez Karola IV w 1348 roku, Uniwersytet Krakowski był drugą wyższą uczelnią w środkowej Europie.

Znaczną rolę w założeniu uniwersytetu odegrali doradcy Kazimierza, Jarosław Bogoria Skotnicki i Janusz Suchywilk, wybitni duchowni i politycy.

Za wzór miał służyć uniwersytet w Bolonii, w którym dominowało studium prawa rzymskiego oraz idea silnej monarchii. Dla zapoznania się z tamtejszymi uniwersytetami już w 1351 roku Kazimierz wysłał do Włoch Floriana Mokrskiego.

Uniwersytet tymczasowo znalazł schronienie na Wawelu, lecz natychmiast rozpoczęto budowę gmachu na terenie Kazimierza. Gdy po śmierci króla Kazimierza uniwersytet podupadł, został on odnowiony w 1400 roku dzięki staraniom Jadwigi i Jagiełły.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Jerzego Topolskiego pt. Historia Polski (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Niezastąpione kompendium dziejów Polski autorstwa wybitnego historyka

Zobacz wszystkie nasze artykuły o Kazimierzu Wielkim

Autor
Jerzy Topolski

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.