Chłop zakuty w kunę. Rycina z XVI-wiecznego polskiego wydania „Żywotu Ezopa Fryga”

Sądownictwo patrymonialne na polskiej wsi pańszczyźnianej. Ponury żart ze sprawiedliwości

Strona główna » Nowożytność » Sądownictwo patrymonialne na polskiej wsi pańszczyźnianej. Ponury żart ze sprawiedliwości

Każdy folwark szlachecki w nowożytnej Polsce był jakby państwem w państwie. Dziedzic miał pełną, nieograniczoną władzę nad swoimi chłopami. Był jedynym źródłem prawa. A dużo częściej bezprawia.

Szlachcic na prywatnej wsi był w pełni niezależny od sejmu, króla i odgórnych przepisów. Mógł robić z chłopami, będącymi jego własnością, co mu się żywnie podobało.


Reklama


Często wymierzał poddanym kary doraźnie, bez jakiegokolwiek postępowania, obwieszczeń i formalnych decyzji. Bił, albo kazał bić, aby w ten sposób wymuszać codzienną, niewolniczą pracę. Ale mógł też ustawić się w roli sędziego, prokuratora, ławników i egzekutora w jednym.

„Największy grzech systemu pańszczyźnianego”

Tak zwane sądownictwo patrymonialne było, jak pisał profesor Jan Rutkowski, największym grzechem systemu pańszczyźnianego. Stanowiło formalną podbudowę wszelkich form wyzysku, dawało im sfingowaną otoczkę sprawiedliwości i prawa.

Kara chłosty według Jana Piotra Norblina (domena publiczna).
Kara chłosty według Jana Piotra Norblina. Grafika XIX-wieczna (domena publiczna).

Jeśli dziedzic uznał, że dla zapewnienia posłuchu konieczny jest pozór procesu i publiczna kara, wydawał decyzje „solennie” i „przy asystencji wsi”. „Symbolami patrymonialnego sądownictwa” też były jednak, jak podkreślał etnograf Jan Bystroń, „bat czy kij, w najrozmaitszych odmianach”.

Wola pana czyli prawo

Pan nie kierował się żadnym kodeksem, zwodem prawa czy krajowymi przepisami, ale tylko lokalnym zwyczajem, a zwłaszcza własną, nieskrępowaną wolą.


Reklama


Osobiście sądził te występki, które godziły w dochody folwarku, w interes dworu, albo ogólny porządek, konieczny dla utrzymania karności kmieci.

Powodem procesu mogło być wypowiadanie krytyki pod adresem dworu, niszczenie pańskiego dobytku, a także kradzież, zwłaszcza z folwarcznego pola i gumna. Dziedzic interesował się też bezpośrednio przypadkami, gdy chłopi popełniali morderstwa lub byli odpowiedzialni za pobicia ze skutkiem śmiertelnym.

panszczyzna - okladka
O szlacheckim wyzysku i życiu polskich chłopów piszę znacznie szerzej na kartach mojej nowej książki pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

Chłopskie sądy pod nadzorem dziedzica

W sprawach drobniejszych – gdy chodziło o spory wewnątrz wsi, albo naruszenia reguł moralnych – szlachcic chętnie cedował swoją władzę. Godził się na to, by chłopi powoływali własne sądy, nazywane gajonymi, gromadzkimi albo rugowymi.

W zamian za zwolnienie z części posług, a zwłaszcza ułudę władzy i wyższości nad sąsiadami, wybrani kmiecie zastępowali dziedzica i sami kontrolowali oraz karali pozostałych wieśniaków.


Reklama


Szlachcic często osobiście wybierał najwygodniejszych dla siebie przysiężnych, wysługiwał się nimi. Nie tracił też nic ze swej władzy, mógł bowiem zmienić, albo odwołać każdy wyrok. Mógł też ukarać sędziów, którzy nie wykazywali absolutnej, służalczej uległości, albo nawet rozpędzić cały trybunał.

Dochody z sądzenia

Niezależnie czy werdykty wydawał dziedzic czy gromada, przynosiły one namacalną korzyść dworowi. Obowiązkowym, ciężkim karom fizycznym nagminnie towarzyszyły grzywny i nawiązki, wypłacane nie tylko pokrzywdzonym, ale zwłaszcza plebanowi i właścicielowi osady.

Setki przykładów można odnaleźć w zachowanych wiejskich księgach sądowych.

Chłop zakuty w kunę. Rycina z XVI-wiecznego polskiego wydania „Żywotu Ezopa Fryga”
Chłop zakuty w kunę – jedno z najpopularniejszych narzędzi kar na polskiej wsi pańszczyźnianej. Rycina z XVI-wiecznego polskiego wydania „Żywotu Ezopa Fryga”.

720 na Kościół, 480 na dwór…

W Zagórzanach pod Gorlicami gospodarza, który po pijanemu ukradł sąsiadowi koryto, kopnął go i „nieuczciwymi słowami nakarmił”, a następnie bez pozwolenia wyrwał się z kłody i ją przewrócił, skazano na 720 groszy kary na Kościół, 480 na dwór i 480 dla sądu.

Sprawę procedowano w roku 1750, a wymienione kwoty odpowiadały wówczas około 3000 dzisiejszych złotych. Skazaniec miał też otrzymać 100 plag i przeprosić całą gromadę.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

W tak zwanym państwie suskim, latyfundium prywatnym pod Suchą Beskidzką, jeden z kmieci, Walenty Bur, został w roku 1699 skazany za to, że nocą podkradał innemu chłopu jęczmień z pola.

Za karę otrzymał pięćdziesiąt uderzeń. Miał zapłacić za wszystko, co zagarnął, a także przekazać prawie 300 groszy swemu panu, niespełna 100 groszy sędziom i cztery funty kosztownego wosku na kościół. Sama sankcja finansowa miała w przybliżeniu wartość 850 dzisiejszych złotych.


Reklama


W aktach zanotowano, że chłop został potraktowany łagodnie „żeby się kajał, młodym będąc”. Dla należytego przykładu poniżono go też publicznie. Przez całe niedzielne nabożeństwo siedział zakuty w kunę, a więc żelazną obręcz nakładaną na szyję, trzymając nad sobą „dwa snopy zboża”.

Pięćdziesiąt plag wymierzono także pachołkowi Walentego. Poza tym przez dwa dni siedział on w takiej samej, żelaznej obroży, uwiązany do kościelnego muru. Też ze snopami zboża na sobie.

***

Przodkowie większości Polaków byli niewolnikami traktowanymi często gorzej niż zwierzęta. O tym, jak wyglądało ich codzienne życie i jak nowożytna szlachta korzystała z nieograniczonej władzy nad chłopami przeczytacie w mojej nowej książce pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021). Do kupienia na Empik.com.

Przemilczana prawda o życiu polskich chłopów pańszczyźnianych

Wybrana bibliografia

  1. Bystroń J.S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, t. 1, Księgarnia Trzaski, Everta i Michalskiego [1933].
  2. Księgi sądowe wiejskie, t. 1–2, oprac. B. Ulanowski, Polska Akademia Umiejętności 1921.
  3. Leszczyński A., Ludowa historia Polski, W.A.B. 2020.
  4. Rutkowski J., Poddaństwo włościan w XVIII wieku w Polsce i w niektórych innych krajach Europy [w:] tegoż, Wieś europejska późnego feudalizmu, Państwowy Instytut Wydawniczy 1986.
Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.