Stanisław Wojciechowski w Powstaniu Warszawskim. Czy Niemcy usiłowali spalić żywcem prezydenta Polski?

Strona główna » II wojna światowa » Stanisław Wojciechowski w Powstaniu Warszawskim. Czy Niemcy usiłowali spalić żywcem prezydenta Polski?

Z polityki Stanisław Wojciechowski odszedł – a raczej został usunięty – już niemal 20 lat wcześniej. Dla Polaków wciąż jednak mógł być symbolem i autorytetem. Czy to dlatego Niemcy usiłowali go zamordować w tak nieludzki sposób?

Od czasu zamachu majowego i przymusowego zrzeczenia się stanowiska, Stanisław Wojciechowski mieszkał w przestronnej wilii na kolonii Staszica w Warszawie. Tam też pozostał w latach wojny, razem z niewidomą, cierpiącą na zaćmę żoną – Marią.


Reklama


Wybuch powstania zastał starych małżonków w domu przy Langiewicza 15. Cały sierpień 1944 roku przetrwali bez szwanku, choć nie brakowało niebezpiecznych sytuacji. Pewnego dnia Stanisław uratował dom sąsiadów przed pożarem, spychając z dachu bombę zapalającą. Schorowany były prezydent miał wówczas 75 lat!

Oficer grzecznie zasalutował

W wrześniu nie było już na dobrą sprawę czego ratować. Stało się jasne, że powstanie upadnie. Całe dzielnice miasta leżały w gruzach, Niemcy wypędzali cywilów. Któregoś dnia pod willę na Langiewicza zajechał hitlerowski patrol.

Niemcy postawili Stanisławowi Wojciechowskiemu straszne ultimatum (domena publiczna).
Stanisław Wojciechowski. Fotografia portretowa (domena publiczna).

Major Wehrmachtu, który wiedział, z kim ma do czynienia, przeprowadził uprzejmą rozmowę, tytułując Wojciechowskiego „Herr Professor”. Rozmowa dotyczyła obrazów, które wisiały na ścianach. Gdy major rozmawiał z Wojciechowskim, dwóch sierżantów zdejmowało obrazy i grabiło inne wartościowe przedmioty.

Żołnierze weszli schodami na pierwsze piętro i wykonali rozkaz majora – podpalili dom. Po chwili niemiecki oficer grzecznie zasalutował, bocznym wyjściem opuścił willę i zamknął drzwi od zewnątrz. Staruszkowie zostali zamknięci.

Tymczasem z piętra wydobywały się już płomienie i drewniane schody wyjściowe były całe w ogniu.


Reklama


W ostatniej chwili Stanisław wybił szybę w drzwiach prowadzących do ogrodu. Niemcy chyba ich nie zauważyli. Wyprowadził Marię na zewnątrz, a willa, z całym rodzinnym dobytkiem i pamiątkami z okresu prezydentury, niemal doszczętnie spłonęła.

Garnki, pościel i Matka Boska

Tak pożar domu na Langiewicza opisał przed niemal trzydziestu laty historyk Ludwik Malinowski. Wnuk pary prezydenckiej, z którym miałem przyjemność wielokrotnie rozmawiać, nie był jednak przekonany, czy aby detale tej historii nie zostały podkolorowane.

Stanisław i Maria Wojciechowscy na tarasie domu przy Langiewicza 15. Zdjęcie wykonane w 1939 roku, przed wybuchem wojny. Na pierwszym planie widać wnuka pary prezydenckiej – Macieja Grabskiego. Zdjęcie ze zbiorów rodzinnych.

„Ci Niemcy wchodzili do domów i wyganiali ludzi, a dziadkom powiedzieli, że mają zostać, więc zostali”  – wspominał Maciej Grabski. – „Ale nie wiem, czy ten major powiedział »Herr Professor« i czy rzeczywiście coś wynieśli ze środka”.

W każdym razie Stanisław zdążył uratować nieco przedmiotów pierwszej potrzeby: garnki, jakąś pościel, trochę jedzenia i… obraz Matki Boskiej Częstochowskiej.


Reklama


W okolicy pozostały już tylko niedobitki ludności. Nazistowskie bandy mordowały, okradały i przepędzały cywilów. Malinowski pisał, że Wojciechowscy znaleźli się „pod gołym niebem bez jakiejkolwiek pomocy i opieki. (…) Byli całkowicie zdani na łaskę ludzi, najczęściej zupełnie nieznanych”.

W rzeczywistości na Langiewicza nie było już nikogo, kto mógłby im pomóc. Przez kolejne dni koczowali przy garażu sąsiedniego domu. Po raz drugi otarli się o śmierć. „Ukraińcy, własowcy, na nich napadli. Strzelali, ale ich nie zabili. Zabrali im chyba obrączki” – opowiadał mi Maciej Grabski.

Pomoc z niespodziewanej strony

W tym czasie dla Marii i Stanisława nadchodziła już pomoc. Raz jeszcze z zupełnie niespodziewanej strony. Jechał po nich nie żaden krewny ani żołnierz podziemia, ale pewien niemiecki oficer.

Niesamowitym zbiegiem okoliczności na kilka dni przed powstaniem warszawskim położonych pod miastem Gołąbkach, zaraz przed domem Zofii Wojciechowskiej, rozbił się motocykl z niemieckimi żołnierzami.

Kolonia Staszica na fotografii przedwojennej.
Kolonia Staszica na fotografii przedwojennej.

Córka pary prezydenckiej w najzwyklejszym, ludzkim odruchu opatrzyła rannego oficera. Ten wrócił po paru tygodniach, by podziękować za humanitarne potraktowanie i zapytać, jak może się odwdzięczyć.

Zięć Wojciechowskich poprosił o odnalezienie teściów, którzy zostali odcięci na Kolonii Staszica i od dawna nie ma od nich żadnych wieści. Oficer nie tylko zlokalizował Wojciechowskich, ale też zdobył furmankę, która miała ich zabrać do Gołąbek. Niestety spóźnił się o włos.

Przeczytaj też o polskich stratach w powstaniu warszawskim. Te liczby pokazują ogrom tragedii, która spotkała ludność stolicy


Reklama


Bibliografia

Powyższą historię przedstawiłem pierwotnie w mojej książce Pierwsze damy II Rzeczpospolitej (Kraków 2012). Egzemplarze pierwszego wydania można jeszcze kupić na Allegro. Nowa edycja ukaże się wkrótce nakładem Wydawnictwa Literackiego.

Opierałem się na rozmowach z niestety nieżyjącym już Maciejem Grabskim, a także m.in. na:

  • Chmielewska Halina, Chmielewska-Jakubowicz, Nasze wygnanie ze Starówki [w:] Exodus Warszawy. Ludzie i miasto po powstaniu1944, red. Emilia Borecka i in., t. 1: Pamiętniki, relacje, Warszawa 1992.
  • Kopf Stanisław, Sto dni Warszawy, Warszawa 1975.
  • Malinowski Ludwik, Politycy Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939. Służba i życie prywatne, t. 1, Toruń 1993.
Autor
Kamil Janicki
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.