Starożytne Ateny. Wygląd i liczba mieszkańców kolebki demokracji

Strona główna » Starożytność » Starożytne Ateny. Wygląd i liczba mieszkańców kolebki demokracji

W szkole uczono nas, że starożytne Ateny były kolebką demokracji oraz domem najważniejszych filozofów w historii. Ale jak naprawdę wyglądało to antyczne miasto i ilu właściwie miało mieszkańców? Między innymi na te pytania odpowiada profesor Robert Garland w książce Jak przeżyć w starożytnej Grecji.

Terytorium otaczające Ateny, zwane Attyką, ma kształt wydłużonej marchewki i powierzchnię około 2600 kilometrów kwadratowych. Jest podobne wielkością do hrabstwa Derbyshire lub Rhode Island, najmniejszego amerykańskiego stanu – jeśli jesteście Amerykanami.


Reklama


Kręte i błotniste ulice

Miejskie centrum przypomina bardziej średniej wielkości prowincjonalne miasteczko niż metropolię w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Wśród zabudowań miasta powszechnym widokiem są zwierzęta gospodarskie, jak w całym świecie starożytnym. Przejścia między domami są wąskie i kręte. Większość ulic ma nawierzchnię z ubitej ziemi. Są pyliste latem i błotniste zimą.

Całkowita liczba mieszkańców Attyki wynosi około 150 tysięcy; połowa mieszka w Atenach, reszta na prowincji. Około połowy tej liczby stanowią niewolnicy, którzy będą niewolnikami przez całe życie. Jest to zatem zupełnie inny rodzaj niewolnictwa od praktykowanego przez Rzymian, nierzadko wyzwalających niewolników po szeregu lat wiernej i oddanej służby. (…)

Mapa Grecji pod koniec V wieku p.n.e. Attyka zaznaczona czerwonym kółkiem (P.W. Putzeger/domena publiczna).
Mapa Grecji pod koniec V wieku p.n.e. Attyka zaznaczona czerwonym kółkiem (P.W. Putzeger/domena publiczna).

Długie Mury

Ateny są miastem otoczonym murami z licznymi bramami. Sam mur został wzniesiony z inspiracji polityka i wodza Temistoklesa po odparciu perskich najeźdźców w roku 480. W jego budowie wykorzystano resztki świątyń, posągów i nagrobków zniszczonych przez Persów po opuszczeniu miasta przez Ateńczyków.

Ateny chronione są też przez tak zwane Długie Mury, odległe o około 200 metrów od siebie, które łączą miasto z nadbrzeżnym miastem nazywanym Pireus, drugim co do wielkości ośrodkiem w Attyce.

W czasie waszego przybycia Pireus jest najważniejszym portem handlowym w świecie klasycznym i główną bazą potężnej floty ateńskiej. Ma trzy przystanie, z których największa, nazywana ze względu na swój kształt Czarą, służy do celów importu i eksportu.

Grecy są niezwykle dumni ze swych gmachów publicznych. U Ateńczyków duma ta jest wyjątkowo silna. Dowodem na to są zdobiące miasto monumentalne świątynie, zwłaszcza te wznoszące się na Akropolu.


Reklama


Akropol

Akropolis oznacza dosłownie: wyniesiona część miasta. Nazywa się tak imponującą skałę zwieńczoną sztucznie wykonaną platformą, o kształcie zbliżonym do prostokąta, która to skała nadal dominuje w krajobrazie dzisiejszej stolicy Grecji.

Żadna ze świątyń nie rzuca się w oczy tak jak Partenon, czyli dosłownie świątynia Dziewicy. Dziewicą tą jest czołowe bóstwo Aten, czyli Atena. Partenon jest uderzającym świadectwem wyjątkowej roli Aten w świecie greckim, niedościgłych zarówno w kulturze, jak i w rzemiośle.

Artykuł powstał w oparciu o książkę Roberta Garlanda pt. Jak przeżyć w starożytnej Grecji  (Wydawnictwo Poznańskie 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Roberta Garlanda pt. Jak przeżyć w starożytnej Grecji (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Wewnątrz znajduje się gigantyczna figura bogini, wysoka na 12 metrów i wykonana z rzeźbionego drewna pokrytego złotem i kością słoniową. Akropol zdobią także inne wspaniałe budowle, w tym monumentalna brama wejściowa, znana jako Propyleje.

Uderza kontrast pomiędzy tymi publicznymi wspaniałościami a nielicznymi oznakami prywatnego bogactwa – mimo że niektórzy Ateńczycy, jak to bywa w każdym społeczeństwie, są bardzo bogaci.


Reklama


Nawet bogaci żyją jednak skromnie wedle współczesnych standardów. Gość zauważy zatem dość zapuszczony wygląd domów prywatnych w porównaniu do skali i bogactwa budowli publicznych.

Ateńska Agora

Tę różnicę rekompensuje poczucie obywatelskiej dumy, odmienne od wszystkiego, co rozumiemy i co potrafilibyśmy dzisiaj naśladować. Gdy w roku 483 Ateńczycy przeżywają gospodarczy boom z racji odkrycia w Laurion w południowej Attyce bogatej żyły srebra, wykorzystują go na zbudowanie floty wojennej, zamiast – jakbyśmy to zrobili dzisiaj – rozdać wszystkim część dochodu lub obniżyć podatki. Później wydadzą nadwyżki z daniny płaconej przez sojuszników na odbudowę tego, co Persowie zniszczyli na Akropolu.

Plan starożytnych Aten stworzony w XIX wieku
Plan starożytnych Aten stworzony w XIX wieku (domena publiczna).

Centrum każdej polis jest otwarte miejsce nazywane agorą, które stanowi obywatelskie, prawne i handlowe serce społeczności. Ateńska Agora (tu wielką literą) leży na północ od Akropolu. Mężczyźni, by wejść, muszą mieć co najmniej 18 lat. Kobietom odradza się wstęp, chyba że są przekupkami.

Najczęstszym budynkiem na agorach są stoy, czyli budowle z zadaszoną kolumnadą, która daje schronienie przed słońcem, wiatrem i deszczem, a także z rzadka śniegiem w zimie. To tu mężczyźni zawierają transakcje handlowe. Z tego powodu w stoach rozstawiają swe stoły bankierzy. W starożytnej i współczesnej grece na bank mówi się trapeza, czyli stół.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Budynek Rady Pięciuset

Na Agorze odbywają się też sądy. Rozprawy toczą się pod gołym niebem w kilku wyznaczonych miejscach. Ławy przysięgłych są bardzo liczne – niekiedy zasiada w nich nawet 601 mężczyzn. Ma to na celu uniknięcie przekupstwa.

Ateńczycy są bardzo skorzy do pozwów, więc ich sądy zbierają się na sesje do 200 dni w roku – praktycznie w każdy dzień, w którym nie odbywają się finansowane publicznie świąteczne uroczystości.


Reklama


Na zachodniej stronie Agory znajduje się szereg posągów naturalnej wielkości, ustawionych na cokole. Są to podobizny dziesięciu herosów eponimów, którzy dali imiona dziesięciu ateńskim plemionom, na które dzieli się społeczność obywateli. Do cokołu przymocowana jest tablica ogłoszeń, gdzie zamieszcza się wszystkie obwieszczenia publiczne.

Nieopodal stoi okrągły budynek znany jako Tolos, gdzie pięćdziesięciu członków Rady Pięciuset z jednego z dziesięciu plemion jest żywionych w czasie, gdy obradują. Siedemnastu z pięćdziesięciu członków spędza noc w Tolosie, dzięki czemu są oni zawsze na miejscu, by móc reagować na wszelkie nieprzewidziane zdarzenia. Obowiązkiem Rady jest przygotować program obrad Zgromadzenia (Eklezja). Rada debatuje też nad każdą kwestią przed zebraniem w celu ustalenia, który z członków przekaże jej rekomendację.

Ruiny ateńskiej Agory w połowie XIX wieku (George Newenham Wright/domena publiczna).
Ruiny ateńskiej Agory w połowie XIX wieku (George Newenham Wright/domena publiczna).

Handlowe centrum miasta

Na Agorze ateńskiej znajduje się wiele innych gmachów publicznych, jak również szereg świątyń i budowli religijnych. Na wzgórzu po zachodniej stronie Agory stoi świątynia Hefajstosa. Wokół niej rozciąga się dzielnica kowali, którzy uprawiają rzemiosło pod opieką swego patrona.

Agora stanowi handlowe centrum Aten, przyciągając kupców ze wszystkich wybrzeży Morza Egejskiego. O świcie rozstawiają oni swoje kramy, w których można kupić produkty rolne i wyroby rzemieślnicze.


Reklama


Wreszcie Agora jest miejscem do rozmów i wymiany plotek, jak sugeruje to słowo agorazein, które między innymi znaczy w przybliżeniu: obijać się na Agorze. Grupki osób o podobnych zainteresowaniach czy pochodzeniu, jak i przyjezdni z tego samego miasta, mają tu swoje ulubione miejsca.

Filozofowie, jak na przykład stoicy, których nazywa się tak od malowanej stoi (portyku), gdzie zbierają się codziennie, pojawią się tu za około 150 lat, by debatować nad naturą, cnotą i innymi tematami.

Szkła ateńska fresk Rafaela (domena publiczna).
Szkła ateńska fresk Rafaela (domena publiczna).

Do 50 tysięcy wolnych mężczyzn

Społeczność obywatelska składa się z 30–50 tysięcy wolnych mężczyzn, których oboje rodzice urodzili się jako wolni Ateńczycy. Nazywa się ich demos, czyli lud. Lud posiada władzę absolutną, ponieważ Ateny są demokracją skrajną, czyli bezpośrednią. Nie ma rządu ani opozycji, nie ma partii politycznych, premiera czy prezydenta, nie ma też wyborów.

Każda ważna decyzja państwowa podejmowana jest głosami ludu w Zgromadzeniu. Innymi słowy, każde głosowanie jest jednocześnie referendum. Wszyscy obywatele cieszą się równością wobec prawa, a jeśli są oskarżeni o jakieś przestępstwo, podlegają osądowi przez ławę równych im obywateli.


Reklama


Od wszystkich obywateli wymagana jest służba wojskowa. W greckiej sztuce wojennej jazda odgrywa niewielką rolę, a to z powodu nierównego terenu. Ci, których stać na zakup zbroi – hełmu, nagolenników, napierśnika, miecza i włóczni – służą jako ciężka piechota, nazywana hoplitami.

Słowo hoplita pochodzi od greckiego hoplon, co oznacza dużą, okrągłą tarczę noszoną przez hoplitę. Jest to najbardziej charakterystyczna część jego wyposażenia. Zbyt biedni na zakup zbroi mają obowiązek służyć jako wioślarze we flocie. Wszyscy obywatele są powoływani rotacyjnie.

Wojsko dzieli się na dziesięć kast, które stosowane są także do wszystkich kwestii administracyjnych. W Sparcie natomiast, tym postrachu Aten, obywatele pozostają pod bronią bezustannie.

Metojkowie

Ateny są miastem bardzo otwartym, gościnnym dla przybyszy, tak gości, jak i rezydentów. W mieście przebywa być może nawet 20 tysięcy tak zwanych metojków – obcokrajowców mieszkających w jego granicach. Czyni to Ateny wyjątkowymi w całym greckim świecie.

Starożytne Ateny w wyobrażeniu Leo von Klenza (domena publiczna).
Starożytne Ateny w wyobrażeniu Leo von Klenza (domena publiczna).

Przeważająca część metojków mieszka w Pireusie i para się handlem. Ogromną większość stanowią obywatele innych polis, są też jednak nie-Grecy, w tym Fenicjanie i Egipcjanie. Ich talenty poważnie przyczyniają się do żywotności ateńskiej kultury i wielu z nich dorabia się wielkich majątków.

Dla uznania ich znaczenia i przynależności pozwala im się brać udział w Panatenajach, czyli najważniejszym święcie Aten. W czasie wojny służą w wojsku lub marynarce, jednak, jeśli zechcą, mogą w każdej chwili opuścić Ateny i powrócić do swych ojczyzn.

Przeczytaj również o najdziwniejszych sposobach przepowiadania przyszłości w starożytnej Grecji

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Roberta Garlanda pt. Jak przeżyć w starożytnej Grecji. Jej polskie wydanie ukazało się w 2022 roku nakładem Wydawnictwa Poznańskiego. Tłumaczenie Jan Szkudliński.


Reklama


Podróż do Grecji inna niż wszystkie

Ilustracja tytułowa: Antyczne Ateny w grze Assassin’s Creed Odyssey.

Autor
Robert Garland

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.