„Straż nocna” Rembrandta. Dlaczego tak wiele razy próbowano zniszczyć obraz niderlandzkiego mistrza?

Strona główna » Nowożytność » „Straż nocna” Rembrandta. Dlaczego tak wiele razy próbowano zniszczyć obraz niderlandzkiego mistrza?

Wymarsz strzelców, lepiej znany obecnie jako Straż nocna Rembrandta, to jedno z największych arcydzieł światowego malarstwa. Obraz jednak aż trzykrotnie padał ofiarą aktów wandalizmu, które groziły jego zniszczeniem. Jak do tego doszło?

Rembrandt namalował Wymarsz strzelców w 1642 roku. Arcydzieło niderlandzkiego mistrza przedstawia oddział amsterdamskiej straży obywatelskiej, którego dowódcą był Frans Banninck Cocq (postać w czarnym stroju, przepasana czerwoną szarfą).


Reklama


Mniejszy niż pierwotnie

Jak podkreślają Joanna Łenyk-Barszcz i Przemysław Barszcz w książce pt. Sekretna galeria. Co artyści ukryli w swoich arcydziełach obraz kiedyś był większy. Został zmniejszony w 1715 roku, gdy przenoszono go do Sali Małych Wojen w amsterdamskim Ratuszu:

Najszerszy pas został odcięty z lewego boku i miał około sześćdziesięciu centymetrów szerokości. Usuniętych fragmentów nigdy nie odnaleziono.

Kopia Wymarszu strzelców przypisywana Gerritowi Lundensowi. Białymi liniami zaznaczono fragmenty oryginalnego płótna, które zostały odcięte w 1715 roku (domena publiczna).
Kopia Wymarszu strzelców przypisywana Gerritowi Lundensowi. Białymi liniami zaznaczono fragmenty oryginalnego płótna, które zostały odcięte w 1715 roku (domena publiczna).

Obecnie nie widać, że scena rozgrywa się na moście, odcięto bowiem fragment, na którym jest poręcz mostu przerzuconego przez kanał lub fosę. Wraz z poręczą zniknęło dwóch łuczników, pióropusz jednego z kapeluszy i doskonałe proporcje kompozycji.

O tym jak płótno wyglądało pierwotnie wiemy dzięki XVII-wiecznej kopii, którą obecnie można podziwiać w londyńskiej National Gallery.


Reklama


Straż wcale nie nocna

Wbrew temu co może sugerować powszechnie używany obecnie tytuł dzieła, przedstawia ono scenę rozgrywającą się w dzień. I to słoneczny – postacie rzucają bowiem cień.

Z czasem płótno jednak bardzo pociemniało, w związku z czym już w pierwszej połowie XIX wieku zaczęto nazywać je Strażą nocną. I mimo że „dzięki wielkim wysiłkom konserwatorskim, odzyskało pierwotny blask, nazwa do niego przylgnęła”.

Artykuł stanowi fragment książki Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza pt. Sekretna galeria. Co artyści ukryli w swoich arcydziełach (Zona Zero 2022).
Artykuł powstał w oparciu o książkę Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza pt. Sekretna galeria. Co artyści ukryli w swoich arcydziełach (Zona Zero 2022).

Z nożem w ręku

Joanna Łenyk-Barszcz i Przemysław Barszcz piszą w swojej książce, że obraz „pobudza szaleńców”. To z kolei ma się przekładać na „wyraźnie nadreprezentowane” napaści ze strony osób z zaburzeniami psychicznymi.

Do pierwszej doszło 11 stycznia 1911 roku. Bezrobotny kucharz okrętowy, uzbrojony w szewski nóż, zaatakował płótno chcąc je pociąć. Na szczęście uszkodzeniu uległa jedynie warstwa lakieru.

Znacznie większe zniszczenia przyniósł kolejny akt wandalizmu. Jak czytamy w Sekretnej galerii 14 września 1975 roku:


Reklama


(…) obłąkany nauczyciel rzucił się na obraz z nożem kuchennym typu piłka. Zanim został powstrzymany, wykonał dwanaście długich i mocnych cięć. Największe z nich miało metr długości. Niektóre zadawane w amoku ciosy przebijały płótno na wylot.

Palisada pionowych i zbliżonych do pionu rozcięć zaczynała się przy Bannincku Cocqu, a kończyła na doboszu. Szybko okazało się, że szaleniec wykroił w płótnie wielką dziurę w kształcie trójkąta. Renowacja trwała osiem miesięcy, wycięty materiał wstawiono z powrotem, uzupełniono ubytki, odtworzono warstwę ochronną.

Oblany kwasem

Trzeci – i jak na razie ostatni – atak miał miejsce 6 kwietnia 1990 roku. Tym razem napastnik nie użył żadnego ostrego przedmiotu. Zamiast kroić płótno postanowił oblać je kwasem. Żrącą substancją ochlapał „fragment z mężczyzną w czerwonym stroju, ładującym broń. Ucierpiały również wizerunki stojących za nim dwóch rozmawiających ze sobą muszkieterów”.

Od trwałych zniszczeń dzieło uratowała szybka reakcja strażnika, który oblał je wodą. W efekcie „jedynie warstwa werniksu zdążyła się rozpuścić, tworząc duże, białe, zmętniałe plamy i nacieki, które względnie łatwo dały się później usunąć”. Ale konsekwencje mogły być o wiele gorsze. Oświadczy o tym los innego obrazu Rembrandta.

Znieszczenia spowodowane po oblaniu kwasem w 1990 roku (domena publiczna).
Zniszczenia spowodowane oblaniem kwasem w 1990 roku (domena publiczna).

Pięć lat wcześniej wystawiana w leningradzkim Ermitażu Danae również została oblana kwasem oraz pocięta nożem. W wyniku ataku płótno uległo niemal całkowitemu zniszczeniu. Jego radykalna renowacja zajęła ponad 10 lat.

Dlaczego tak się dzieje?

Czy można wyjaśnić tak liczne ataki na Straż nocną Rembrandta? Autorzy Sekretnej galerii mają swoją teorię. Piszę, że to:


Reklama


(…) bogactwo barokowego dzieła w swojej złożoności: z przeplatającą się dosłownością i symboliką, światłem i cieniem, harmonijnymi, delikatnymi wzorami jasnych blasków i zsynchronizowaną choreografią ruchu, jest tym, co sprawia, że człowiek o osłabionej chorobą psychiczną duszy nie umie poradzić sobie z emocjami i wpada w szał.

Przeczytaj również o tajemniczej śmierci jednego z najwybitniejszych francuskich artystów. To nie rzadka choroba genetyczna go zabiła

Co artyści ukryli w swoich arcydziełach

Bibliografia

Ilustracja tytułowa: Autoportret Rembrandta z 1640 roku (domena publiczna).

Autor
Daniel Musiał

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.