To było dla niego równie ważne, jak pieniądze. Czego najlepszy szpieg CIA zażądał za swoje usługi?

Oficer prowadzący Adolfa Tołkaczowa, najlepszego szpiega CIA w Moskwie, nazwał tę prośbę „osobliwą i niecodzienną”. Jej spełnienie było dla Amerykanów dziecinnie proste – ale i tak przez dłuższy czas wahali się, czy mogą się zgodzić. O co chodziło?

[W trakcie spotkania z Davidem Rolphem, swoim oficerem prowadzącym, które odbyło się 14 października 1980 roku,] Tołkaczow [szpieg, który już przekazał Amerykanom informacje warte miliony, a nawet miliardy dolarów] wspomniał, iż rozczarował się ofertą finansową CIA i dodał, że poruszy ten temat w następnym liście.


W notatce przekazanej Rolphowi podkreślił jednak własną cierpliwość. „Chcę tylko ponownie zaznaczyć, że denerwujący i celowo wydłużany przez was proces rozwiązywania kwestii finansowej nie wpływa na przebieg naszej współpracy”.

Niezwykła prośba

[Podczas te samej] rozmowy Tołkaczow wręczył Rolphowi jeszcze jedną kartkę. Znajdowała się na niej zapisana wielkimi literami lista:

1. LED ZEPPELIN
2. PINK FLOYD
3. GENESIS
4. ALAN PARSONS PROJECT
5. EMERSON, LAKE AND PALMER
6. URIAH HEEP
7. THE WHO
8. THE BEATLES
9. THE YES
10. RICK WAKEMAN
11. NAZARETH
12. ALICE COOPER

Podrobiona karta identyfikacyjna przygotowana przez CIA dla Tołczakowa. Fotografia z książki.

Tołkaczow poprosił CIA o albumy gwiazd rocka dla syna Olega. „Mój syn, podobnie jak wielu jego rówieśników, interesuje się muzyką zachodnią”, wyjaśnił w notatce inżynier. „Ja też, pomimo mojego wieku, lubię jej słuchać”.

Dodał, że albumy rockowe można kupić w Moskwie tylko na czarnym rynku, a nie chciał podejmować dodatkowego ryzyka. Lista odpowiadała „obecnym gustom syna”. Tołkaczow poprosił jednak, by dopisać do niej „najpopularniejsze zachodnie zespoły, także amerykańskie” (…).

Przeczytaj też: Kompromitująca porażka CIA. Dlaczego nie byli w stanie zwerbować w Moskwie ani jednego agenta?

„Drobna nagroda za ogrom materiałów”

Kiedy Rolph opowiedział kolegom o prośbie Tołkaczowa, pokazując listę zespołów rockowych, pokiwali ze zrozumieniem głowami. Na każdej z moskiewskich ulic widzieli młodych ludzi tęskniących za towarami pochodzącymi zza żelaznej kurtyny – magnetofonami na kasety, czasopismami, lakierami i zmywaczami do paznokci, golfami, butami sportowymi i setkami innych rzeczy, których nie mogli kupić w ojczyźnie.

Tołkaczow poprosił w notatce o katalog sprzętu stereo do odtwarzania muzyki. Dlaczego nie sprezentować mu go przy najbliższej okazji? Przecież na to zasłużył. Drobna nagroda za ogrom przekazanych materiałów – powtarzali oficerowie.


Nie zdołali jednak przekonać [Burtona] Gerbera, [szefa moskiewskiej placówki CIA]. Czy wiodący radziecki naukowiec spacerujący z płytą Uriah Heep pod pachą nie wzbudziłby przypadkiem podejrzeń? A okładka albumu dostrzeżona pośród gazet w mieszkaniu, gdzie byłaby kompletnie nie ma miejscu?

Obawy CIA

Rolph napisał w notatce do centrali, że „nagłe zdobycie” płyt mogłoby wzbudzić podejrzenia znajomych Tołkaczowa i zmusić go do udzielenia „niezręcznych wyjaśnień”.

Artykuł stanowi fragment książki Davida E. Hoffmana Szpieg za miliard dolarów (Bellona 2020).

Wiemy, że albumy, o które poprosił, można niekiedy nabyć w Moskwie (na czarnym rynku), ale za dużą sumę.

Jeśli jego syn posiada już duży zbiór płyt, dodanie do niego kilku następnych (wytłoczonych w Europie) nie powinno wzbudzić podejrzeń. Nie możemy jednak być jedynymi dostarczycielami płyt dla syna.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Katalog sprzętu był łatwiejszy do ukrycia, lecz Rolph obawiał się, „jak syn zareaguje na ten «zalew» informacji”. Czy na następnym spotkaniu Tołkaczow poprosi o gramofon i słuchawki? Szef placówki nie chciał odmawiać tak błahej prośbie, ale martwił się o względy bezpieczeństwa.

Ostatecznie zdecydowano, że Rolph zapyta agenta podczas grudniowego spotkania, w jaki sposób zamierzał przechowywać otrzymane płyty. Gdyby zdobył odtwarzacz szpulowy, CIA przekazałoby mu taśmy bez obiekcji, gdyż trudniej było namierzyć ich pochodzenie. (…)


Pierwsze siedem kaset

[Na następnym spotkaniu] Rolph poruszył temat muzyki rockowej i związanych z płytami obaw. Jak Tołkaczow wytłumaczyłby ich obecność w swoim mieszkaniu? Czy albumy można dostać na czarnym rynku? Gdzie zamierzał je przechowywać? Czy będzie je chował przed znajomymi i sąsiadami? Czy przyjaciele syna będą go wypytywali o pochodzenie płyt?

Pytania i wątpliwości rozbudziły Tołkaczowa. Odparł, że bez problemu wytłumaczy się z płyt rockowych, gdyż były one powszechnie dostępne na czarnym rynku. Sam nie chciał ich jednak kupować na ulicy. Dodał, że kupił już w komisie trzyletni magnetofon na kasety (…).

Tołkaczow sam zaopatrzył się w magnetofon kasetowy. Zdjęcie poglądowe (domena publiczna).
[To wystarczyło, by uśmierzyć obawy przełożonych. Przy kolejnej okazji Rolph był przygotowany. W trakcie rozmowy] sięgnął do torby, by przekazać Tołkaczowowi ostatnią paczkę, w której znajdowało się siedem kaset magnetofonowych z muzyką rockową. CIA kupiło je w jednym z państw Europy Wschodniej. Inżynier podziękował mu wylewnie (…).

„Realizuje się w roli ojca”

Następnego ranka Rolph wysłał do centrali w Langley depeszę, w której streścił przebieg spotkania. Podkreślił pozytywną reakcję agenta na kasety oraz zapał, z jakim opowiadał o muzyce rockowej. Nagła zmiana w zachowaniu agenta mówiła wiele o nim samym.


„Do tej pory tłumaczył swoje prośby wyłącznie zainteresowaniami syna”, napisał w depeszy Rolph. „Jego reakcja, choć daleka od przesadnej, dowodzi wagi, jaką przykładał do tego konkretnego żądania. Można odnieść wrażenie, że realizuje się w pewien sposób w roli ojca. Korzystając ze sposobności, spełnia niezaspokojone potrzeby syna”.

Oficer uważał, że CIA mogła tylko zyskać, przekazując inżynierowi muzykę zachodnią. Tołkaczow poprosił go nawet o „angielskie teksty wszystkich piosenek nagranych na kasety”. Rolph dodał, że agent wypowiedział tę „osobliwą i niecodzienną prośbę pewnym głosem”. Jej spełnienie nie pociągało za sobą dodatkowego ryzyka (…).

Przeczytaj też: Szpieg, który zarabiał więcej, niż amerykański prezydent. Czy naprawdę był tyle wart?

Nie skąpcie na słuchawkach!

W notatce z 2 kwietnia 1981 roku Rolph poinformował kwaterę główną, że Tołkaczow okazał „niezadowolenie i zniechęcenie, gdy omawialiśmy jego prośby”.

Skoro CIA ufała Rosjaninowi na tyle, że przekazało mu aparaty szpiegowskie i Discusa, dlaczego „ignorowało jego żądania dotyczące innych przedmiotów”?

Tołkaczow prosił między innymi o kasety z muzyką Beatlesów (domena publiczna).

Tołkaczow miał na myśli kasety z muzyką oraz słuchawki stereo, które można było kupić w Moskwie. „Doszliśmy do wniosku, że oprócz chęci wyrządzenia szkody systemowi CKS motywowany jest również pobudkami materialnymi, w szczególności w odniesieniu do syna”, zapisał w notatce Rolph.

Wniosek płynący z depesz do kwatery głównej był jasny. Nie skąpcie na słuchawkach, jeśli prosi o ich zakup szpieg wart miliardy dolarów.

Przeczytaj te o tym, jak CIA budowała swoją siatkę szpiegowską w Moskwie. Dlaczego tak długo nie udało im się zwerbować ani jednego agenta?

Poznaj niezwykłą historię najlepszego szpiega CIA w Moskwie

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Davida E. Hoffmana Szpieg za miliard dolarów (Bellona 2020).

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Ilustracja tytułowa: radziecki plakat propagandowy.

Autor
David E. Hoffman
1 komentarz
  • To już koniec?!
    Phi, myślałyśmy z Jolką, że coś będzie dalej, np. jak inżynier ograł Amerykanów tym sprzętem, a tu tylko takie bzdety.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.