„Widok był straszny. Na ziemi resztki kości i mózgu”. To tam Niemcy zamordowali Helenę Marusarzównę

Przed wojną Helena Marusarzówna zdobyła aż sześciokrotnie mistrzostwo Polski w konkurencjach alpejskich. Po niemieckiej napaści na nasz kraj nie wahała się ani chwili i przystąpiła do konspiracji. Została kurierem tatrzańskim. Za swój patriotyzm zapłaciła najwyższą cenę. Złapana przez wroga, mimo tortur, nikogo nie wydała. Została rozstrzelana 12 września 1941 roku. Oto relacja świadka jej egzekucji.

Położona kilkanaście kilometrów na wschód od Tarnowa wieś Pogórska Wola była jednym z miejsc, które Niemcy upatrzyli sobie na masowe egzekucje.


Reklama


Przynajmniej 150 ofiar

Nie sposób precyzyjnie stwierdzić, ilu więźniów zamordowali tu hitlerowcy. Szacunki mówią przynajmniej o stu pięćdziesięciu ofiarach. To do Pogórskiej Woli esesmani zabrali Helenę (…).

W niewielkiej i cichej wiosce Niemcy liczyli na anonimowość i brak wścibskich oczu zbierających dowody ich zbrodni. Nie wiedzieli zapewne, że ktoś im się przygląda.

Helena Marusarzówna (z opatrunkiem na ręku) na zdjęciu z początku 1939 roku (domena publiczna).
Helena Marusarzówna (z opatrunkiem na ręku) na zdjęciu z początku 1939 roku (domena publiczna).

Dzień był ciepły, słoneczny. Matka Emilii Zając pracowała w polu. Do miejsca kaźni miała blisko, raptem kilkadziesiąt metrów. W lasku dostrzegła świeżo wykopany dół. Był sporych rozmiarów.

Kobieta wiedziała, że Niemcy przywożą tam ludzi na śmierć. Domyśliła się, że tym razem osób będzie więcej. W nocy nie zmrużyła oka. Bała się. Nad ranem przyjechał transport.


Reklama


Dwie salwy

„Z samochodu Niemcy wyprowadzili sześć kobiet. Ustawili je dwójkami i prowadzili na miejsce stracenia. Kobiety śpiewały pieśń do Matki Boskiej. Po chwili moja matka usłyszała dwie salwy z karabinu maszynowego. W tym samym dniu wieczorem poszła do lasu.

Widok był straszny. Na ziemi resztki kości i mózgu. Dołek był zamaskowany, rozgarnięte mrowisko, a na środku posadzony krzak jałowca. Moja matka, w sposób tylko sobie wiadomy, oznaczyła miejsce nowej mogiły. Po tygodniu do Pogórskiej Woli przyjechał nieznajomy mężczyzna.

Tekst stanowi fragment książki Dariusza Jaronia pod tytułem Skoczkowie. Przerwany lot (Marginesy 2020).
Tekst stanowi fragment książki Dariusza Jaronia pod tytułem Skoczkowie. Przerwany lot (Marginesy 2020).

Był na Pogorzy, ale nikt mu nie pokazał miejsca, gdzie Niemcy zakopali ostatnio rozstrzelane kobiety. Ludzie się panicznie bali. Przyszedł do naszego domu. Moja matka z wielkim strachem poszła i pokazała miejsce stracenia” – relacjonowała po latach pani Emilia.

Mężczyzna uklęknął. Z jego oczu polały się łzy. „Moja kochana żono. To ty tu się znalazłaś” – wyszeptał mąż krakowskiej nauczycielki Marii Ziętkiewicz.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Emilia Zając zostanie później nauczycielką w Szkole Podstawowej w Pogórskiej Woli, a patronką placówki – Helena Marusarzówna. Kolejna z ofiar egzekucji przeprowadzonej przez Niemców w piątek 12 września 1941 roku.

„Zabrał najdłuższe kości rąk i nóg”

Trzynaście lat po wojnie na „strzelnicy”, jak mieszkańcy nazwą miejsce kaźni, stanie pomnik autorstwa Anatola Drwala poświęcony ofiarom hitleryzmu. Wcześniej mogiły usypią dzieci. Uczniowie będą dbać o to, żeby co jakiś czas na grobach pojawiły się świeże kwiaty i świece.


Reklama


W 1958 roku rozpoczną się ekshumacje, a do Pogórskiej Woli przyjedzie starszy brat Heleny. Matka pani Emilii Zając znów będzie przewodniczką. Wskaże ekipie poszukiwawczej wszystkie znane sobie miejsca egzekucji. Stanisław Marusarz przywiezie niewielką metalową urnę.

„Miał duży problem z tym, by znaleźć szczątki należące do jego siostry. Zabrał najdłuższe kości rąk i nóg, gdyż Helena była kobietą wysoką. Do urny włożył też kości czaszki, które rozpoznał po uzębieniu, oraz trochę ziemi, w której spoczęła Helena, a także gałązkę sosny, gdyż ona szumiała nad jej mogiłą.

Nagrobek Heleny Marusarzówny na Pęksowym Brzyzku (Jadwiga/CC BY-SA3.0).
Nagrobek Heleny Marusarzówny na Pęksowym Brzyzku (Jadwiga/CC BY-SA3.0).

Po ekshumacji odbył się pogrzeb w kościele w Pogórskiej Woli, po czym, w uroczystej procesji, odprowadzono prochy pod pomnik i tu je pochowano” – wspominała słowa matki Emilia Zając. (…)

Powrót do domu

W wiosce pożegnano Helenę Marusarzównę po raz pierwszy. Drugi pogrzeb odbył się 27 listopada 1958 roku. Po latach tułaczki wróciła do domu. Szczątki pochowano na Pęksowym Brzyzku, a Helcię żegnała rodzina, przyjaciele i tłumnie przybyli na uroczystość mieszkańcy Zakopanego.

Przeczytaj również o spektakularnej ucieczce Stanisława Marusarza z gestapowskiej katowni


Reklama


Źródło

Tekst stanowi fragment książki Dariusza Jaronia pod tytułem Skoczkowie. Przerwany lot. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Marginesy

Polecamy

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Autor
Dariusz Jaroń
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.