Zakon kawalerów mieczowych. Najbardziej patologiczny zakon rycerski w Europie

Strona główna » Średniowiecze » Zakon kawalerów mieczowych. Najbardziej patologiczny zakon rycerski w Europie

Zakon kawalerów mieczowych został założony w 1202 roku przez biskupa ryskiego Alberta von Buxhövdena. Zgromadzenie przyjęło regułę templariuszy, a bracia rycerze nosili białe płaszcze z czerwonym mieczem i krzyżem cnót rycerskich. W teorii jego członkowie mieli bronić dopiero co schrystianizowanych ziem diecezji i rozszerzać jej granice. Szybko okazało się jednak, że nad Bałtyk zaczęły przybywać wszelkiego rodzaju rycerskie szumowiny z całych Niemiec.

Wędrując po Inflantach, co chwila napotykamy średniowieczne zamki znajdujące się w bardzo różnym stanie technicznym. Wśród nich zdarzają się budowle w pełni odrestaurowane, ale także zabezpieczone ruiny czy też resztki murów zapomniane przez Boga i ludzi.


Reklama


Powolna chrystianizacja Inflant

Na terenie Łotwy stało kiedyś około 120 zamków, a ich budowniczymi byli kawalerowie mieczowi lub metropolici ryscy, chociaż nie brakuje też gmachów wzniesionych za sprawą biskupów kurlandzkich czy dorpackich.

Budowa zamków była zgodna z zasadą chrystianizacji i podboju przyjętą nad Bałtykiem. Powstawały w miejscach z natury obronnych, a po sąsiedzku lokowano miasto z kościołem i targowiskiem. Natomiast władzę nad puszczą pozostawiano tubylcom i zbytnio im nie przeszkadzano w oddawaniu czci wężom i świętym gajom. Mieli tylko płacić podatki i nie buntować się zbyt często.

Założyciel zakonu kawalerów mieczowych boskup Albert von Buxhövden na fasadzie Katedry w Rydze (Artifex/domena publiczna).
Założyciel zakonu kawalerów mieczowych biskup Albert von Buxhövden na fasadzie Katedry w Rydze (Artifex/domena publiczna).

W tej sytuacji chrystianizacja Inflant przebiegała bardzo opornie i jeszcze kilkaset lat później miejscowi wierni po-zostawali pod dużym wpływem dawnych kultów. Właściwie aż do reformacji inflancki katolicyzm ludowy stanowił syntezę rodzimych wierzeń pogańskich i chrześcijaństwa (z przewagą tych pierwszych). Nawet obecnie Līgo, czyli dzień przesilenia letniego, jest obchodzone wyjątkowo hucznie, a 23 i 24 czerwca są na Łotwie dniami wolnymi od pracy.

Innym powodem powolnej pracy misyjnej była wyjątkowa nieudolność kawalerów mieczowych. Wprawdzie wznosili swoje zamki i wyzyskiwali tubylców, ale zamiast walczyć z poganami, woleli się zajmować bardziej przyziemnymi sprawami. Najchętniej też zatrzymaliby swoje zdobycze tylko dla siebie, chociaż oficjalnie musieli oddawać biskupom ryskim 2/3 zdobytych terenów.

Zakon złożony z szumowin

Gorsza sprawa, że skład osobowy zakonu kawalerów mieczowych od samego początku pozostawiał wiele do życzenia. Nie byli to karni templariusze czy Krzyżacy, gdyż nad Bałtyk przybywały wszelkiego rodzaju rycerskie szumowiny z całych Niemiec.

Nie powstała bowiem jeszcze Legia Cudzoziemska, a wielu szlachetnie urodzonych bandytów odczuwało niechęć do morskich podróży, co przekreślało możliwość przyłączenia się do piratów. W tej sytuacji do wyboru mieli tylko kawalerów mieczowych, a władze zakonu przyjmowały właściwie wszystkich chętnych, nie wnikając specjalnie w motywy ich decyzji.


Reklama


Zgromadzenie nie było bowiem zbyt liczne – w pierwszych dekadach XIII wieku składało się zaledwie z półtorej setki braci rycerzy. Do tego dochodzili jeszcze półbracia, którzy nie złożyli ślubów zakonnych, oraz knechci. Sytuację ratowali nieco rycerscy goście z zachodniej Europy, którzy z reguły stanowili znaczną część armii zakonnej.

W teorii bracia rycerze składali identyczne śluby jak templariusze: ubóstwa, posłuszeństwa i czystości. Ich głównym zajęciem miały być modlitwa, post, kontemplacja oraz ćwiczenia wojskowe i walka z poganami. W rzeczywistości było jednak inaczej i kawalerowie mieczowi szybko stali się najbardziej patologicznym zakonem rycerskim w Europie.

Artykuł stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Kresy północy. Wyprawa do polskich Inflant (Wydawnictwo Fronda 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Kresy północy. Wyprawa do polskich Inflant (Wydawnictwo Fronda 2022).

Mordy i rabunki

Siedem lat po jego założeniu pierwszy wielki mistrz, Winno von Rohrbach, został zarąbany toporem przez innego z braci, Wigberta z Soest. Następcą ofiary został Volkwin von Naumburg, który również zginął w sposób gwałtowny, ale przynajmniej z rąk pogan, jak na krzyżowca przystało.

Skandal związany z zabójstwem pierwszego zwierzchnika zakonu nie był jedynym problemem zgromadzenia. Inflanty były wówczas stosunkowo ubogim krajem, który nie mógł się równać z Lewantem czy południową Hiszpanią. Kawalerowie mieczowi nie mogli mieć nadziei na zdobywanie bogatych miast Maurów czy Saracenów, ale nie zamierzali kultywować cnoty ubóstwa.


Reklama


Pieniądze zdobywali, rabując bez skrupułów dobra biskupie oraz nakładając nielegalne cła na towary transportowane Dźwiną. Nie wszystkim to jednak odpowiadało i kilkunastu idealistów oddzieliło się od zakonu, przenosząc się pod opiekę księcia Konrada Mazowieckiego. Otrzymali od niego nadanie na ziemi dobrzyńskiej i stworzyli niezależny zakon Pruskich Rycerzy Chrystusowych.

Nazywano ich powszechnie braćmi dobrzyńskimi, ale ich zgromadzenie nie przetrwało długo, gdyż mazowiecki książę nie zaprzestał eksperymentów z zakonami rycerskimi i w tym samym czasie sprowadził Krzyżaków. Chociaż wchłonęli oni braci dobrzyńskich, to Pruscy Rycerze Chrystusowi zapisali się w dziejach jako jedyny zakon rycerski, który powstał na ziemiach polskich.

Pieczęć kawalerów mieczowych (domena publiczna).
Pieczęć kawalerów mieczowych (domena publiczna).

Legat papieski wtrącony do lochu

W tym czasie na Inflantach pojawił się legat papieski, Baldwin z Alny. Starał się uporządkować sytuację wśród kawalerów mieczowych. Bez skutku, gdyż gangsterzy w białych płaszczach wtrącili go do lochu, a setkę jego ludzi wymordowali. [Papieża poinformowano, że]:

Ciała ich wrzucili na stos a jednego, który szczególnie był oddany Kościołowi, na szczycie ustawili, jako Jego Świątobliwość przedstawiając i jakby tego było mało, nie pozwolili swojemu mistrzowi wydać ich do pochowku, aby nawróceni poganie, Rusowie i heretycy mogli ich oglądać i takim sposobem Braci Mieczowych za większych od Kościoła uznawać.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Złupiono też klasztor cystersów w Dyjamencie u ujścia Dźwiny (dzisiejsza dzielnica Rygi), a do walki z Duńczykami wynajęto pogańskich Estów i prawosławnych Rusinów.

W efekcie miało zginąć prawie 400 katolików, a zakonników zaczęto uznawać za ludzi „folgujących własnym skłonnościom, niedochowujących wierności regule, chcących tylko, aby dać im wolną rękę i nie kontrolować ich postępowania, chyba że za ich zgodą”. Nawet Krzyżacy twierdzili, że są to przestępcy wygnani z Niemiec, „którzy chcą żyć po swojemu bez króla i prawa”.


Reklama


Wyprawa na Żmudź

Mistrz Volkwin zdawał sobie sprawę, że stracił kontrolę nad podwładnymi, i zwrócił się do Krzyżaków z prośbą o przyłączenie swojego zgromadzenia do pruskiego zakonu. Spotkał się jednak z odmową, gdyż nawet rycerze Najświętszej Marii Panny nie chcieli mieć nic wspólnego z oprychami znad Dźwiny.

W tej sytuacji dostojnik uznał, że jego ludzie przestaną dokonywać rozbojów, gdy będą walczyć z poganami, i pod koniec lata 1236 roku zorganizował wyprawę na Żmudź. Wykorzystał fakt, że do Rygi przybył kontyngent rycerstwa z Holsztynu, i miał nadzieję, że triumf nad poganami umożliwi odzyskanie kontroli nad sytuacją.

XIX-wieczne wyobrażenie krzyżaka i kawalera mieczowego (domena publiczna).
XIX-wieczne wyobrażenie krzyżaka i kawalera mieczowego (domena publiczna).

Żmudzini okazali się jednak trudnym przeciwnikiem – unikali otwartej walki, atakowali z ukrycia, po czym wycofywali się w niedostępną gęstwinę. Najeźdźcy zajmowali wyłącznie opuszczone wsie, aż wreszcie wielki mistrz nakazał odwrót. Wtedy Litwini zablokowali bagnisty brzeg jednej z rzek i Volkwin, chcąc się przebić, wydał rozkaz do pieszego ataku. Dumne rycerstwo z Holsztynu odmówiło jednak jego wykonania i rano jeźdźcy przeprowadzili otwartą szarżę na pozycje pogan.

Ci jednak w nocy dostali posiłki, a ciężkozbrojni rycerze nie mogli się rozpędzić w bagnistym terenie. Bitwa zamieniła się w rzeź, zginęła połowa braci wraz z wielkim mistrzem, a z pogromu uszła tylko lekka jazda liwska wspierająca krzyżowców.

Łączne straty chrześcijan wyniosły ponad 2,5 tysiąca ludzi, co postawiło pod znakiem zapytania dalsze istnienie zakonu. Na domiar złego na wiadomość o klęsce wybuchło powstanie podbitych wcześniej Kurów oraz Semigalów i ziemie na lewym brzegu Dźwiny zostały stracone.

Podporządkowanie się Krzyżakom

Rok później kawalerowie mieczowi podporządkowali się Krzyżakom, przyjmując ich regułę. Od tej pory mieli funkcjonować jako inflancka linia Zakonu Najświętszej Marii Panny, aczkolwiek zachowali pewną autonomię wewnętrzną. Musieli też zwrócić Duńczykom opanowaną wcześniej Estonię. Sytuacja polityczna na Inflantach była bardziej niż skomplikowana. Oficjalnie zwierzchnikiem zakonu pozostał metropolita ryski i jemu też podlegali biskupi: Kurlandii i Dorpatu.

Pismo papieża Grzegorza IX w sprawie połączenia zakonu kawalerów mieczowych z zakonem krzyżackim w Liwonii (domena publiczna).
Pismo papieża Grzegorza IX w sprawie połączenia zakonu kawalerów mieczowych z zakonem krzyżackim w Liwonii. 14 maja 1237 rok (domena publiczna).

Do tego dochodziła jeszcze diecezja obejmująca wyspę Ozylię, natomiast Duńczycy utworzyli Księstwo Estonii i założyli Rewel (dzisiejszy Tallin). Wreszcie po długich mediacjach powołano Konfederację Inflancką złożoną z pięciu praktycznie niezależnych państewek, która w teorii uznawała zwierzchnictwo papieża. Pretensje metropolitów ryskich do prymatu aprobowali właściwie tylko biskupi Kurlandii i Dorpatu. Pozostali członkowie konfederacji ignorowali je, a Krzyżacy postawili twarde warunki.

Zgodzili się na oddawanie arcybiskupom tylko 1/4 zdobyczy terytorialnych, a hierarchowie musieli się z tym pogodzić, gdyż pruscy zakonnicy byli znacznie potężniejszym zakonem niż kawalerowie mieczowi. Nie zmienia to jednak faktu, że często dochodziło tam do konfliktów i niejeden metropolita miał okazję trafić do krzyżackiego lochu.

Przeczytaj również o krzyżackiej okupacji Polski. Palili ludzi żywcem, gwałcili kobiety, ścinali dostojników wiernych Władysławowi Jagielle


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Kresy północy. Wyprawa do polskich Inflant (Wydawnictwo Fronda 2022).

Wyprawa do polskich Inflant

Współautor
Sławomir Koper
Współautor
Tomasz Stańczyk

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.