Zapomniane przyczyny unii lubelskiej (1569). Czy Rzeczpospolita powstała dzięki Moskalom?

Strona główna » Nowożytność » Zapomniane przyczyny unii lubelskiej (1569). Czy Rzeczpospolita powstała dzięki Moskalom?

Relacje z Wielkim Księstwem Moskiewskim, a następnie Rosją w tak wielkim stopniu zaciążyły na dziejach Polski, że z perspektywy czasu wydają się problemem wręcz odwiecznym. Niesłusznie. Państwo polskie weszło w kontakt z Moskwą dopiero w kilkaset lat po swoim powstaniu. Jak do tego doszło? I jaki wpływ na utworzenie Rzeczpospolitej Obojga Narodów mieli Moskale?

Dopiero zawarcie unii z Wielkim Księstwem Litewskim u schyłku XIV wieku sprawiło, że Polska weszła w bezpośredni kontakt z nowym konkurentem. Między Wilnem a Moskwą już wcześniej toczyła się gra o najwyższą stawkę: podporządkowanie ziem ruskich. Teraz do fundamentalnego sporu dołączył też Kraków.


Reklama


Uderzenie wyprzedzające. Litewskie wyprawy pod Moskwę i przegapiona okazja

Litewscy książęta, jakby przeczuwając, że zagrożenie będzie tylko rosnąć, próbowali zawczasu wyeliminować przeciwnika. Pod Moskwę trzykrotnie wyprawiał się Olgierd, ojciec Jagiełły. Plany ekspansji w tym kierunku snuł też Witold, stryjeczny brat wspomnianego króla.

Wyjątkowo dogodny moment do działania trafił się w latach 1425–1453, gdy wewnętrzne walki targały Wielkim Księstwem Moskiewskim. Tę okazję Giedyminowicze – i polska gałąź rodziny, nazywana Jagiellonami – jednak przegapili. Potem było już za późno.

Obraz Nikołaja Szustowa przedstawiający Iwana III zrzucającego tatarskie jarzmo i rozkazującego zabić posłów chana (domena publiczna).
Obraz Nikołaja Szustowa przedstawiający Iwana III zrzucającego tatarskie jarzmo i rozkazującego zabić posłów chana (domena publiczna).

Spór o zwierzchność nad ziemiami ruskimi

W 1485 roku wielki książę Iwan III zajął Twer, stolicę ostatniego niezależnego ruskiego księstwa, a ledwie dwa lata później sięgnął po ziemie formalnie kontrolowane przez Wielkie Księstwo Litewskie.

Wtedy też finalnego kształtu nabrała moskiewska (później rosyjska) doktryna polityczna. Można ją zamknąć w jednym zdaniu: do nas mają należeć ziemie ruskie.


Reklama


Początkowo chodziło o obszary podporządkowane Litwie; car Iwan IV Groźny w roku 1563 roku upomniał się jednak także o polskie włości – Przemyśl, Chełm, Brześć.

Powstrzymać marsz na zachód. Ekspansja Moskwy a unia lubelska 1569 roku

W przybierających na sile zmaganiach militarnych na wschodzie to strona moskiewska odnosiła więcej sukcesów. Zwycięstwo wojsk polsko-litewskich pod Orszą w 1514 roku, tak bardzo fetowane, należało do wyjątków.

Unia lubelska na obrazie Marcello Bacciarellego.

Dla Litwy celem nie była nie ekspansja na wschód – planowano przede wszystkim powstrzymanie moskiewskiego marszu na zachód. I to właśnie był jeden z głównych powodów, dla których elity Wielkiego Księstwa opowiadały się za zacieśnieniem więzi z Polską.

Gdyby nie strach przed aspiracjami Moskwy, Litwini raczej nie daliby się zmusić do realnej unii lubelskiej z 1569 roku – i tak ogromnie kontrowersyjnej i poprzedzonej siłowym przekazaniem województw ruskich pod zwierzchność Korony.

****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Chwile przełomu (Bellona 2021)To wspólna praca autorstwa publicystów portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca kluczowe punkty zwrotne w dziejach Polski.

Nasi najlepsi publicyści o wydarzeniach, które zmieniły dzieje Polski

Wybrana bibliografia

  • Grala H., Rzeczpospolita wobec pretensji Moskwy/Rosji do ziem ruskich, [w:] O ziemię naszą, nie waszą. Ideowe aspekty procesów narodowotwórczych w Europie Środkowej i Wschodniej, red. Ł. Adamski, Warszawa 2017.
  • Morys-Twarowski M., Polskie imperium, Kraków 2016.
Autor
Michael Morys-Twarowski
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.