Zapomniana ziemia obiecana polskich chłopów. 100 000 ludzi wyjechało za chlebem w niespodziewanym kierunku

Strona główna » Międzywojnie » Zapomniana ziemia obiecana polskich chłopów. 100 000 ludzi wyjechało za chlebem w niespodziewanym kierunku

Kilka lat temu przez polski internet przetoczyła się fala żartów z nędzy łotewskich chłopów, dla których nieosiągalnym marzeniem miał być „zimniok”. Tymczasem w dwudziestoleciu międzywojennym to właśnie na Łotwę co roku wyjeżdżały za chlebem tysiące obywateli II Rzeczpospolitej. Emigranci zarabiali tam kilka razy więcej niż w kraju.

Dzisiaj właściwie już nikt nie pamięta, że począwszy od drugiej połowy lat 20. XX wieku aż do wybuchu II wojny światowej Łotwa stanowiła atrakcyjny rynek pracy dla tysięcy polskich robotników rolnych.


Reklama


To była Polska C

Sławomir Koper w książce pt. Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata podkreśla, że dotyczyło to w szczególności „mieszkańców województw wileńskiego i nowogródzkiego, które uchodziły za najuboższe w Rzeczypospolitej”. Dalej zaś dodaje:

Województwo wileńskie nie należało nawet do Polski B, ale wręcz do Polski C. Słabo zurbanizowane, niezamożne i pozbawione większego przemysłu posiadało wprawdzie duży ośrodek miejski, jednak wszystko niweczyło fatalne położenie.

Przed wojną województwa wileńskie i nowogrodzkie należały już do Polski C. Na zdjęciu waląca się chata z okolic Nieświeża (domena publiczna).
Przed wojną województwa wileńskie i nowogrodzkie należały już do Polski C. Na zdjęciu waląca się chata z okolic Nieświeża (domena publiczna).

Wileńszczyzna była bowiem wciśnięta między Litwę i Związek Sowiecki, a przez półtora wieku – aż do wybuchu I wojny światowej – stanowiła część rosyjskiego organizmu gospodarczego.

Wszystko to sprawiało, że tamtejszy przemysł oraz rolnictwo nie miały żadnych szans na konkurowanie z resztą kraju. Nie mogło być inaczej, skoro przytłaczająca większość gospodarstw posiadała od dwóch do 10 hektarów kiepskiej ziemi.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Co gorsza stosowano przestarzałe metody uprawy – standardem wciąż była wywodząca się ze średniowiecza trójpolówka. Plony były co najmniej dwa razy niższe od tych uzyskiwanych w centralnej i zachodniej Polsce.

Dochód z hektara wynosił zaś zaledwie 82 zł (równowartość niespełna 1000 obecnych złotych), gdy w reszcie kraju były to 282 złote (blisko 3,5 tysiąca PLN). Należy przy tym pamiętać, że 75% mieszkańców Wileńszczyzny utrzymywało się właśnie z pracy na roli.


Reklama


Łotwa stawia na rolnictwo

Sławomir Koper w swojej książce trafnie zauważa, że na opisanym tle „Łotwa wydawała się istnym eldorado”.

Radykalna reforma rolna spowodowała, że przeważały tam gospodarstwa o powierzchni około 30 hektarów, do tego doszła jeszcze komasacja gruntów, dzięki czemu zlikwidowano uciążliwą „szachownicę pól”. Łatwy dostęp do kredytów szybko zintensyfikował gospodarkę rolną, czemu sprzyjał prężnie rozwijający się ruch spółdzielczy.

Tekst stanowi fragment książki Sławomira Kopra pt. Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata (Wydawnictwo Fronda 2022).
Artykuł powstał głównie w oparciu o książkę Sławomira Kopra pt. Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata (Wydawnictwo Fronda 2022).

Na dużą skalę odchodzono od tradycyjnych metod gospodarowania, pojawiły się mleczarnie i młocarnie parowe, siewniki, a nawet traktory i pługi ciągnikowe.

W latach 30. XX wieku łotewskie władze bardzo silnie postawiły na rozwój rodzimego rolnictwa. Zakazano importu zboża, umorzono właścicielom gospodarstw część zadłużenia, „natomiast w przypadku pozostałych zaległości obniżono stopy procentowe i przedłużono termin spłaty”. Wprowadzono również „system regulowanych cen na najważniejsze artykuły rolne”.


Reklama


Wszystko to przełożyło się na prężny rozwój sektora spożywczego i pociągnęło za sobą konieczność pozyskania dodatkowych rąk do pracy. Autor książki Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata podkreśla, że:

W tej sytuacji robotnicy sezonowi z Polski okazali się wybawieniem. Czasową emigrację popierała Warszawa ułatwiająca wyjazdy zarobkowe osób, dla których nie było zajęcia w kraju.

Łotewscy rolnicy. Zdjęcie z początku lat 20. XX wieku (domena publiczna).
Łotewscy rolnicy. Zdjęcie z początku lat 20. XX wieku (domena publiczna).

Oczywiście dla polskich polityków najlepszym rozwiązaniem byłaby emigracja mniejszości narodowych, ale rdzennym Polakom również nie stawiano przeszkód. Szczególnie gdy wyjeżdżali tylko czasowo i do sąsiedniego kraju.

Zarabiali kilka razy lepiej niż w kraju

W latach 30. skala emigracji zarobkowej była tak duża, że polski konsul w Rydze Stefan Ryniewicz twierdził wręcz, że „gdyby ten dopływ z jakichkolwiek przyczyn ustał, to miałoby to jako skutek kompletną ruinę nie tylko samego rolnictwa, lecz całego życia gospodarczego kraju”.


Reklama


W związku z powszechnością zjawiska w latach 30. rządy w Warszawie i Rydze podpisały specjalne porozumienie emigracyjne, które szczegółowo regulowało kwestie wyjazdów zarobkowych. Ustalano w nim między innymi czas pobytu zagranicą, jak również sposób traktowania polskich robotników oraz ich rodzin. Polacy mieli korzystać:

(…) na terytorium Republiki Łotewskiej z takich samych praw (…), jak łotewscy robotnicy rolni, w zakresie ochrony pracy, organizacji zawodowej, pomocy leczniczej, regulowania warunków pracy, włączając w to postępowanie rozjemcze i sądownictwo pracy.

Ulotka z 1936 roku zawierająca porady dla emigrantów zarobkowych wyjeżdżających na Łotwę (domena publiczna).
Ulotka z 1936 roku zawierająca porady dla emigrantów zarobkowych wyjeżdżających na Łotwę (domena publiczna).

Jak podaje Sławomir Koper „łącznie w latach 1928–1939 czasowo wyjechało z Polski na Łotwę około 97 tysięcy osób”.

Skala emigracji nie powinna dziwić, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że w drugiej połowie lat 30. ponad 80% wyjeżdżających zarabiało miesięcznie równowartość od 100 do 200 ówczesnych złotych (1200-2400 PLN). Tymczasem w kraju robotnik rolny mógł liczyć na marne 1-2 złote dziennie za swoją harówkę.

Nowy tom kresowej serii

Bibliografia

  • Jerzy Grzybowski, Życie codzienne polskich robotników rolnych na Łotwie w 1928-1939, „Studia Polonijne”, T 42 (2021).
  • Sławomir Koper, Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata, Wydawnictwo Fronda 2022.

Ilustracja: Łotewscy rolnicy na zdjęciu z lat 20 (domena publiczna; koloryzacja – Palette.fm).

Autor
Rafał Kuzak

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.