Aleksander Ułan. Kim był człowiek, któremu ułani zawdzięczają swoją nazwę?

Strona główna » Nowożytność » Aleksander Ułan. Kim był człowiek, któremu ułani zawdzięczają swoją nazwę?

Polski Tatar, muzułmanin, pułkownik, dziedzic ziemski. Nazywany ojcem kawalerii Rzeczpospolitej. Aleksander Ułan zajmuje istotne miejsce w historii polskiej wojskowości, od jego nazwiska pochodzi nazwa formacji.

Aleksander Ułan urodził się ok. 1670 r. w rodzinnym majątku Łostaje w powiecie oszmiańskim na terenie ówczesnego województwa wileńskiego I Rzeczypospolitej (obecnie wieś ta leży na terytorium Białorusi). Ignacy Chodźko, powieściopisarz i gawędziarz pochodzący z ziemi oszmiańskiej, zapisał w swym dziele Pamiętniki kwestarza, że „na Łostai mieszkają Tatarzy”.


Reklama


Potomek znamienitego rodu

To typowa, starodawna, „odwieczna” (jak określił ją Czesław Jankowski, poeta z tego regionu) osada tatarska. Leon Kryczyński charakteryzuje zaś następująco tę miejscowość:

Łostaje położone są w południowo-wschodniej części powiatu oszmiańskiego, nad granicą powiatu wołożyńskiego, w skład którego cząstka Łostaj również wchodzi w jego północno-zachodniej stronie. Znajdują się one w odległości ok. 40 km od Oszmiany i ok. 25 km od Wołożyna, 12 km od Borun oraz 5 km od historycznego Krewa z jego zamkiem.

Szkic Aleksandra Lessera przedsrawiający wojownik tatarski w służbie Rzeczpospolitej oraz dwóch szlachciców (domena publiczna).
Szkic Aleksandra Lessera przedstawiający wojownika tatarskiego w służbie Rzeczpospolitej oraz dwóch szlachciców (domena publiczna).

Aleksander wywodził się ze znamienitego tatarskiego rodu, od którego wzięła się nazwa „ułan”, pochodzącego od chanów Złotej Ordy, przybyłego na tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego już w XV w. (…) Ułanowie doszli do stanu szlacheckiego i przyjęli herb Assanczuk. Wśród członków rodu można znaleźć wielu zasłużonych w walce oficerów i dowódców. Niektórzy za zasługi zostali nagrodzeni przez władcę majątkami ziemskimi.

Tak było w przypadku ojca Aleksandra, Adama Ułana o przydomku Korsacki, „towarzysza chorągwi husarskiej starosty łuckiego”, który w 1681 r. otrzymał od króla Jana III Sobieskiego osiem włók ziemi (włóka to dawna miara powierzchni odpowiadająca ok. 17 hektarom) we wsi Studzianka (obecnie województwo lubelskie).

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Nic nie wiemy o dzieciństwie Aleksandra Ułana. Można jedynie przypuszczać, że spędził je w rodowym majątku Łostaje, głównie pod opieką matki Felicjanny z Romanowskich, razem z bratem Dawidem (nie wiadomo, czy miał więcej rodzeństwa).

Dowódca „tatarskiego” oddziału jazdy wojska koronnego

Pisał w 1848 – roku ludowych zrywów narodowych w Europie – Jan Wincenty Bandtkie-Stężyński w skromnej rozprawie noszącej tytuł O Tatarach mieszkańcach Królestwa Polskiego, że:


Reklama


Tatarzy ziemią nadani i starszyzna tatarska, kniaziów, murzów, ułanów była obowiązaną z posiadanej ziemi służyć osobiście bez żołdu na wyprawach wojennych koniecznie i dostępowała uczestnictwa w wspólności praw szlachty w końcu XVIII w.

I rzeczywiście Tatarzy obowiązek ten wypełnili, rzec by można nawet z nawiązką, bo naprawdę wielu zapisało wspaniałą kartę w historii polskiej wojskowości, dochodząc do wysokich stopni oficerskich.

Artykuł stanowi fragment książki Małgorzaty Król pt. Chłopcy malowani. Najsłynniejsi polscy kawalerzyści (Wydawnictwo Fronda 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Małgorzaty Król pt. Chłopcy malowani. Najsłynniejsi polscy kawalerzyści (Wydawnictwo Fronda 2021).

A wśród nich rodzina Aleksandra Ułana. Bohdan Ułan, syn Dawida, czyli brata Aleksandra, doszedł do stopnia rotmistrza. Ich krewni walczyli w pułkach litewskiej armii. Niewątpliwie wykazywali się walecznością, skoro władcy czynili ich posiadaczami królewskich dóbr.

Aleksander Ułan jako rotmistrz w 1704 r. objął dowództwo „tatarskiego” oddziału jazdy wojska koronnego. Trwała wtedy wojna domowa w Polsce, wojska szwedzkie zajęły Warszawę. Szlachta polska zawiązała tzw. konfederację warszawską i pozbawiła tronu króla Augusta II Mocnego. Ułan stanął po stronie zdetronizowanego władcy.


Reklama


Na służbie Augusta Mocnego

W 1713 r. Aleksander został awansowany na pułkownika. W latach 1715–1716 walczył u boku króla Augusta Mocnego przeciwko szlachcie skupionej w konfederacji tarnogrodzkiej. Okazując ustawicznie lojalność saskiemu elektorowi, pułk Aleksandra Ułana stał się jego niezawodną strażą. W 1717 r. pułk ten wszedł w skład armii saskiej, nazywano go ówcześnie nadwornym.

Wedle danych liczył osiem chorągwi, czyli ok. 400 żołnierzy. Dzięki swej skuteczności był znany nie tylko w kraju, lecz także za granicą. Wówczas ze względu na nazwisko dowódcy wobec członków pułku zaczęto stosować określenie „ułani”. W 1719 r. konwojował on władcę w drodze z Drezna do Polski.

Aleksander Ułan wiernie służył królowi Augustowi II Mocnemu (Nicolas de Largillière/domena publiczna).
Aleksander Ułan wiernie służył królowi Augustowi II Mocnemu (Nicolas de Largillière/domena publiczna).

Na mocy przywilejów królewskich z lat 1711, 1713, 1720 i 1730 Aleksander Ułan otrzymał we własność wieś Koszoły (współcześnie leży ona w gminie Łomazy, powiat bialski, województwo lubelskie).

Dobra były nadawane Tatarom w zamian za zasługi wojenne „na wieczność”, z prawem swobodnego rozporządzania, jednakże obdarowani byli zobligowani do płacenia rocznego czynszu liczonego od każdej włóki oraz do „odbywania ziemskiej służby wojskowej za ordynansem”. Pułkownik był także właścicielem ziemi w Studziance, którą otrzymał w spadku po śmierci ojca w 1698 r.


Reklama


Nieznana data śmierci

Aleksander Ułan ożenił się z Marianną z Achmatowiczów. Miał z nią dwóch synów: Stefana i Józefa. Obaj podtrzymali wojskowe tradycje w rodzinie, zostając żołnierzami.

Ostatnie lata Aleksander Ułan spędził najpewniej w Koszołach. Mógł wreszcie podziwiać swoje włości, wszakże do tej pory wiele czasu przebywał na wojnach czy służąc królowi. Nie jest znana dokładna data jego śmierci, ale przyjmuje się, iż stało się to ok. 1738 r. Został pochowany prawdopodobnie na mizarze (cmentarzu muzułmańskim) w Studziance. (…)

Nie znamy dokładnej daty śmierci Aleksandra Ułana. Ilustracja poglądowa przedstawiająca meczet oraz tatarski cmentarz (Wacław Pawliszak/domena publiczna).
Nie znamy dokładnej daty śmierci Aleksandra Ułana. Ilustracja poglądowa przedstawiająca meczet oraz tatarski cmentarz (Wacław Pawliszak/domena publiczna).

Wdowa po płk. Ułanie wyszła ponownie za mąż, również za Tatara i żołnierza, Czymbaja Murzę Rudnickiego. Wyróżnił się on wśród swojej nacji tym, iż był pierwszym Tatarem, któremu przyznano stopień generała. Urodzony ok. 1695 r. Czymbaj Barym Murza Rudnicki pochodził ze szlacheckiego rodu pieczętującego się herbem Podkowa.

Był dowódcą 4 Pułku Przedniej Straży Wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego. On także walczył w służbie saskiej. Żeniąc się z Marianną Ułan, wszedł w posiadanie majątku Koszoły. Rudnicki zmarł najprawdopodobniej w 1763 r.

Spuścizna Aleksandra Ułana

Co zaś pozostawił po sobie Aleksander Ułan? Przede wszystkim dwie rzeczy. Po pierwsze, nazwę formacji. Jak stwierdził wybitny badacz historii Tatarów polsko-litewskich Stanisław Kryczyński (cytuję za Sławomirem Hordejukiem):

Ułani „malowane dzieci” polskiej pieśni żołnierskiej i ludowej, opromienieni słońcem bohaterskiej legendy – pochodzą w prostej linii od Tatarów z pułku lekkiej jazdy płk. Aleksandra Ułana.

Ułani chorągwi tatarskiej w służbie saskiej. Połowa XVIII wieku (domena publiczna).
Ułani chorągwi tatarskiej w służbie saskiej. Połowa XVIII wieku (domena publiczna).

Po drugie, nowoczesne, jak na ówczesne czasy, taktyki bojowe. Ułani Tatarzy atakowali bowiem wyłącznie przy zastosowaniu lanc z proporczykiem. Przeciwnicy, widząc łopoczące na wietrze chorągwie, drżeli z przerażenia. Ułani słynęli z waleczności i niebywałej odwagi. Jeszcze wiele lat po śmierci Aleksandra jego pułk nazywano „pułkiem pana Ułana”.

Za sprawą swojej skuteczności stał się sławny w Europie. Później „ułanami” określano wszystkich jeźdźców lekkiej kawalerii, walczących za pomocą lancy, umundurowanych na polski wzór (noszących np. słynną czapkę konfederatkę).

Przeczytaj również o potomku polskich hetmanów i senatorów, który został carskim generałem. Topił we krwi powstania narodowe


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Małgorzaty Król pt. Chłopcy malowani. Najsłynniejsi polscy kawalerzyści. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Fronda.

Najsłynniejsi polscy kawalerzyści

Ilustracja tytułowa: Ułan królewski z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego (Stanisław Haykowski/domena publiczna).

Tytuł oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce redakcyjnej i skrócony.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.