Analfabetyzm w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ilu Polaków umiało pisać pod koniec XVI wieku?

Epoka renesansu przyniosła nad Wisłą zwiększone zainteresowanie nie tylko zdolnością przyswajania literatury, ale też – jej tworzenia. Upowszechniał się język polski, na miejsce zachowującej do niedawna prymat łaciny. U zarania Rzeczypospolitej Obojga Narodów były grupy, w których pisano powszechnie. Ale jak sytuacja wyglądała w całym społeczeństwie?

Analfabetyzm w stuleciu XVI badano na kilka sposobów. Najbardziej kompleksowa i rzetelna wydaje się próba podjęta przez prof. Wacława Urbana.


Reklama


Historyk przeanalizował ponad dwa tysiące podpisów, składanych pod dokumentami z ksiąg grodzkich Krakowa z lat 1575-1590.

„Jest to podstawa stosunkowo obiektywna, bo w grodzie zjawiał się każdy, kto miał sprawę do załatwienia, niezależnie od swej umiejętności pisania” – stwierdził autor. Ponieważ zaś chodzi o miasto stołeczne, wnioski wyciągnięte na tej podstawie można ostrożnie i z oczywistymi zastrzeżeniami odnieść także do Wielkopolski czy Mazowsza (choć nie do całej Rzeczpospolitej).

Prowincjonalna szkoła na holenderskiej grafice z pierwszej połowy XVII wieku.

Dwa tysiące petentów

Prof. Urban oceniał każdy podpis, na tej podstawie uznając czy osoba umiała pisać dobrze czy słabo. Do drugiej grupy zaliczył tych, którzy błędnie stawiali litery, pisali wyjątkowo koślawo, a nawet nie potrafili prawidłowo złożyć własnego nazwiska.

Poza tym badacz uwzględniał przypadki, gdy podpisów brakowało, a w księgach umieszczono adnotację, że petent czy strona postępowania jest analfabetą.


Reklama


Dane są najszersze dla warstw uprzywilejowanych. Prof. Urban oszacował też jednak umiejętność pisania chłopów czy przedstawicieli plebsu stawiających się w urzędzie. Najmniej uzyskał za to wiadomości o piśmiennictwie kobiet, te statystyki należy więc przyjmować z ostrożnością.

Wykształcone elity

Z analizy wynika, że u zarania Rzeczypospolitej Obojga Narodów umiejętność pisania była powszechna na najwyższych szczeblach drabiny społecznej.

Stroje XVI-wiecznych mieszczan krakowskich na rysunku Juliusza Kossak. Grafika wydana z adnotacją: „Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema”.

Pisać umiało 100% magnatów i 85% kobiet z tej najmożniejszej, lecz bardzo wąskiej grupy (0,2% całego społeczeństwa).

Wykształcenie zamożnych szlachciców (3,7% społeczeństwa) także było bez zarzutu. Pisało przynajmniej 95% mężczyzn z warstwy określanej mianem generosi. „To potwierdza wysoką kulturę renesansowej szlachty małopolskiej” – podkreślał prof. Urban.


Reklama


Gorzej rzecz się miała w przypadku kobiet. Z zamożnych szlachcianek pisała mniej niż połowa (45%).

Różnice między płciami były nawet większe w przypadku szlachty drobnej. W tej grupie pisało 75% mężczyzn, ale tylko 15% kobiet.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

W jakich grupach pismo było powszechne?

Zdolność operowania pismem była jeszcze szeroka u bogatego mieszczaństwa (70% mężczyzn, 25% kobiet), u Żydów (80% mężczyzn, brak danych dla kobiet) i rzecz jasna duchownych (100% mężczyzn, 60% kobiet). Wszystko to były jednak grupy stanowiące bardzo skromny odsetek całego społeczeństwa (odpowiednio: 1,6%, 3% i 0,3%).

Pewne wrażenie robią rezultaty uzyskane dla pospólstwa, a więc zwyczajnych mieszkańców miast i miasteczek (8% populacji). Aż 40% mężczyzn z tej grupy umiało czytać. Kobiet dużo mniej, bo 12%.

XVI-wieczny bakałarz uczący dzieci na rysunku Juliusza Kossaka. Grafikę wydano z adnotacją: „Rysunek wzięty ze starych drzeworytów w Zwierciadle Reja”.

Czy polscy chłopi umieli pisać?

Zupełnie inaczej przedstawiała się sytuacja w warstwach najbiedniejszych, a zarazem najszerszych. Plebs, a więc miejska biedota, stanowił 10,4% społeczeństwa, a chłopi – 67%.

W pierwszej grupie pisało tylko 8% mężczyzn. W drugiej: 2%. O piszących kobietach z wymienionych warstw nic nie wiadomo.


Reklama


89% procent analfabetów

Prof. Urban nie próbował uśredniać danych dla całego społeczeństwa. Przy wykorzystaniu jego obliczeń można jednak uzyskać łączne, przybliżone statystyki.

Okazuje się, że u schyłku wieku XVI umiało pisać około 17% polskich mężczyzn i 4% kobiet. Dla całego społeczeństwa współczynnik alfabetyzacji wynosił niespełna 11%.

Przeczytaj też o tym, ile łącznie w całym średniowieczu powstało książek. Liczba zaskakuje.

Bibliografia

  • Urban Wacław, Umiejętność pisania w Małopolsce w drugiej połowie XVI wieku, „Przegląd Historyczny”, t. 68 (1977).
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.