Atak na Końskie (1943). Jedna z najbardziej spektakularnych akcji Armii Krajowej

Równie fenomenalną akcją nie mógł się poszczycić ani brytyjski, ani amerykański wywiad. W czwartą rocznicę wybuchu wojny na hitlerowców padł blady strach. Polała się też krew – ale tylko niemiecka.

Końskie. Niewielkie miasto powiatowe w województwie świętokrzyskim. Ta z pozoru zwyczajna miejscowość wyróżnia się zupełnie unikalną historią z czasów II wojny światowej.


Reklama


Miasto, jak i jego okolice stanowiły rejon niezwykle wzmożonej aktywności partyzantki niepodległościowej.

W pobliskich lasach koneckich pod koniec lipca 1943 roku znalazło schronienie II Zgrupowanie Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponury”. Dowodził nim cichociemny podporucznik Waldemar Szwiec „Robot”. Zaraz po dotarciu na miejsce, przystąpił on do działalności dywersyjnej. To momentalnie ściągnęło nań uwagę władz okupacyjnych, które miały i tak wystarczająco dużo problemów w rejonie.

Waldemar Szwiec "Robot". To on dowodził partyzantami operującymi w rejonie Końskich (domena publiczna).
Waldemar Szwiec „Robot”. To on dowodził partyzantami operującymi w rejonie Końskich (domena publiczna).

Czterystu zatrzymanych

Już 20 sierpnia Niemcy zorganizowali zakrojoną na szeroką skalę obławę w Końskich. Miasto zostało otoczone przez ponad tysiąc żandarmów, zaś Gestapo rozpoczęło masowe aresztowania.

Opierając się na informacjach dostarczonych przez konfidentów zatrzymano przeszło 400 osób. Jak pisze Kacper Śledziński w książce Cichociemni. Elita polskiej dywersji:


Reklama


Wpadła grupa dowództwa obwodu. Jan Rusinowski, niegdyś szef obwodu, później oficer ds. motoryzacji Kieleckiego Okręgu AK, podporucznik inżynier Józef Sapetto i podporucznik Stanisław Strzemieczny, komendant placówki „Miasto”, byli jednymi z ważniejszych osób na liście Gestapo.

Większość aresztowanych wysłano do KL Auschwitz. Ci, którzy mogli posiadać jakieś cenne informacje zostali z kolei odtransportowani do siedziby radomskiego Gestapo.

Przeczytaj też: Niemiecki plan zagłodzenia Polaków. System wprowadzony przez władze okupacyjne miał tylko jeden cel

„Chcąc podnieść duch ludności oraz zdeprymować…”

Szczęściem w nieszczęściu było to, że nie wpadł nikt z ludzi „Robota”, którzy akurat w nocy z 19 na 20 sierpnia przeprowadzali kolejną akcję. Gdy tylko podporucznik Szwiec powziął informacje o tym, co wydarzyło się w mieście postanowił pokazać Niemcom, że ich sukces nie złamał w Polakach ducha oporu.

W tym celu zamierzał dokonać rzeczy spektakularnej. Plan był więcej, niż ambitny. Szwiec pisał w raporcie do swego przełożonego, porucznika Jana Piwnika „Ponurego”:

Chcąc przekonać Niemców, że dywersja jest rzeczywiście poza miastem, podnieść ducha ludności w powiecie oraz zdeprymować żandarmerię, zdecydowałem się na skok na Końskie. 

Plac targowy w Końskich na zdjęciu z 1943 roku (domena publiczna).
Plac targowy w Końskich na zdjęciu z 1943 roku (domena publiczna).

Atak miał jeszcze jeden cel, a mianowicie: „wykazanie własnym żołnierzom niskiej wartości moralno-bojowej żandarmerii i naszej nad nimi wyższości w tym kierunku przy walce wręcz”.

Trzydziestokrotna przewaga wroga

Jak słusznie zauważa Kacper Śledziński, taki projekt mógł zrodzić się tylko w głowie kogoś z iście ułańską fantazją. Tej Szwiecowi brakować nie mogło, bo przecież wcześniej służył w 10. Brygadzie Kawalerii Pancernej.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Sama fantazja to jednak za mało. Należało jeszcze doskonale zaplanować całą akcję. Było to tym istotniejsze, że oddział „Robota” liczył jedynie 64 ludzi. Z kolei w Końskich i okolicy – zgodnie z szacunkami Marka Jedynaka, zamieszonymi w książce Robotowcy 1943. Monografia II Zgrupowania Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponury” – stacjonowało około 1800 Niemców i Ukraińców.

Dysproporcja była ogromna: wróg miał blisko trzydziestokrotną przewagę! To jednak w żadnym razie nie zniechęciło doskonale wyszkolonego cichociemnego. Po sporządzeniu precyzyjnego planu działania zapadła decyzja, że atak zostanie przeprowadzony w nocy z 31 sierpnia na 1 września. Celowo wybrano rocznicę niemieckiej napaści na Polskę.


Reklama


Na pozycjach

Krótko przed godziną 22.00 podporucznik Szwiec i jego ludzie przystąpili do zajmowania pozycji. Najważniejszym elementem całego planu było wykorzystanie elementu zaskoczenia. Dlatego też oddział został podzielony na kilka grup, uderzających jednocześnie. W ten sposób dowódca chciał sprawić wrażenie, że w akcji bierze udział nie kilkudziesięciu, ale kilkuset partyzantów.

W działania zaangażowano trzy plutony, z których każdy miał jasno określony cel. Pierwszy czekał przy wschodnich rogatkach Końskich na rozpoczęcie akcji, która miała trwać od 23.50 do 2.00. Kolejna dwudziestoosobowa grupa akowców polami ruszyła w kierunku północnej granicy miasta. Ich zadaniem było zablokowanie przy pomocy ognia broni maszynowej koszar żandarmerii.

Uśmiechnięci niemieccy żandarmi na zdjęciu z 1943 roku, tuż przed pacyfikacją jednej z polskich wsi (domena publiczna).
Uśmiechnięci niemieccy żandarmi na zdjęciu z 1943 roku, tuż przed pacyfikacją jednej z polskich wsi (domena publiczna).

Z kolei „Robot” z trzecim plutonem skierował się ku stacji transformatorowej, aby wyłączyć prąd w całej miejscowości. Był to jednocześnie sygnał dla pozostałych żołnierzy, że czas zaczynać.

Atak w ciemnościach

Kilka minut przed północą Końskie pogrążyły się w ciemnościach. W odpowiedzi partyzanci natychmiast otworzyli ogień w kierunku koszar żandarmerii, szachując Niemców.

Przeczytaj też: Dlaczego Armia Krajowa nie chciała przekazywać broni Żydom z warszawskiego getta?

Komendant posterunku starał się wezwać stacjonujący w pobliżu miasta pluton Ostlegionu. Nie wiedział jednak, że linia telefoniczna zawczasu została przecięta. Na dodatek w chwili, gdy sięgał po słuchawkę zabłąkana kula strzaskała mu rękę.

Jego ludziom szczęście również nie sprzyjało. Podejmowane raz po raz próby kontrataku spełzały na niczym. Zginęło przy tym kilku Niemców. Tymczasem podporucznik Szwiec i reszta akowców ruszyli do magazynów spółdzielni Społem. Celem były zgromadzone tam dobra.


Reklama


Nie obeszło się bez pewnych problemów, gdyż składy sąsiadowały z silnie strzeżonym więzieniem. Krótka wymiana ognia wystarczyła jednak Polakom do opanowania sytuacji. Następnie przystąpiono do załadunku na zdobyczną ciężarówkę odzieży, tekstyliów i artykułów spożywczych.

Bezwzględny wyrok

Zaraz po zdobyciu stacji transformatorowej do akcji wyruszyła także trzyosobowa grupa likwidacyjna. Dowodził nią Stanisław Janiszewski „Dewajtis”. Jej zadaniem była likwidacja pięciu konfidentów, skazanych na śmierć przez Sąd Specjalny. Wszystkie wyroki zostały wykonane.

Pomnik Partyzantom na cmentarzu w Końskich. Spoczywa tam między innymi Waldemar Szwiec "Robot" (bonczek_hydroforgroup/CC BY-SA 2.0).
Pomnik Partyzantom na cmentarzu w Końskich. Spoczywa tam między innymi Waldemar Szwiec „Robot” (bonczek_hydroforgroup/CC BY-SA 2.0).

Po niemal dwugodzinnej walce, akowcy zaczęli się wycofywać z miasta. Kierowali się na południowy wschód w stronę wsi Czerwony Most, skąd dzielił ich tylko krok od koneckich lasów, w których czekało na nich bezpieczne schronienie.

„Kilkuset bandytów dokonało napadu”

Plan został zrealizowany w stu procentach. Nikt z atakujących nie zginął. Zdobyto tak potrzebne zapasy, jednocześnie zlikwidowano pięciu niebezpiecznych konfidentów. Ponadto Niemcy stracili sześciu żandarmów, a wrażenie, jakie wywołała akcja było wręcz piorunujące.

Najlepiej dowodził tego meldunek wysłany do Dowództwa Okręgu Wojskowego w Generalnym Gubernatorstwie, gdzie napisano, że: „31.8 w nocy kilkuset bandytów dokonało napadu na m. Końskie”.

Przeczytaj również o tym co zawierał oficjalny „dekalog” powstańca warszawskiego, wydany przez Armię Krajową?

Bibliografia

  • Śledziński Kacper, Cichociemni. Elita polskiej dywersji, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2012.
  • Jedynak Marek, Robotowcy 1943. Monografia II Zgrupowania Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponury”, Wydawnictwo Biblioteki Publicznej w Końskich ARSLIBRIS, 2007.
  • Tucholski Jędrzej, Cichociemni, Wydawnictwo Dolnośląskie, 2010.
Autor
Rafał Kuzak
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.