Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska. Najpotężniejsza i najbogatsza firma świata

Strona główna » Nowożytność » Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska. Najpotężniejsza i najbogatsza firma świata

Ta prywatna instytucja handlowa samodzielnie opanowała cały kontynent. Dysponowała własną administracją, armią i flotą. Prowadziła wojny i podbijała kraje. W swoim czasie była największą firmą świata. Dlaczego została zlikwidowana?

Więcej o historii Kompanii Wschodnioindyjskiej dowiecie się z programu dokumentalnego pt. „Imperium Brytyjskie okiem Michaela Portillo”, którego premiera odbędzie się w niedzielę 11 lipca o 19:45 na kanale Polsat Viasat History.

W 1592 roku w bitwie koło Azorów angielskie okręty przechwyciły hiszpański galeon „Madre de Dios”. Na jego pokładzie znaleziono cenne towary wiezione z Dalekiego Wschodu. Były wśród nich m.in. poszukiwane w Europie przyprawy: pieprz, cynamon, gałka muszkatołowa (i to w ilościach liczonych na tony), szlachetne drewno hebanowe, bele delikatnych materiałów, ozdobna chińska porcelana, klejnoty, perły oraz złote i srebrne monety.


Reklama


Statek, którego ładunek wyceniono na pół miliona funtów (czyli prawie połowę ówczesnej zawartości skarbu Korony!), wywołał na Wyspach sensację. Wieści o towarach, jakie przywieźć można z Chin i Indii rozeszły się wśród kupców, szlachty i arystokracji, budząc gwałtowny apetyt na przyszłe udane interesy.

Angielskie elity już od dawna myślały o nawiązaniu kontaktów handlowych z Dalekim Wschodem. Na przeszkodzie stały jednak dwie kwestie: trudy i niebezpieczeństwa trwającej kilka miesięcy morskiej podróży oraz pilnie strzeżony monopol na handel z Indiami i Chinami pozostający w rękach Portugalczyków.

Pierwszym gubernatorem Kompanii Wschodnioindyjskiej został Thomas Smythe (Simon de Passe/domena publiczna).
Pierwszym gubernatorem Kompanii Wschodnioindyjskiej został Thomas Smythe (Simon de Passe/domena publiczna).

Towary za milion funtów

Perspektywa dużego zarobku była jednak większa niż obawa przed niebezpieczeństwami. W 1599 roku grupa kupców wystosowała list do królowej Elżbiety I z prośbą o udzielenie zgody na zorganizowanie wyprawy do Indii Wschodnich. Wśród autorów petycji byli członkowie prowadzącej handel z Bliskim Wschodem Kompanii Lewantu, w tym jej szef Thomas Smythe.

Kupców było przynajmniej około stu (podaje się liczby od 80 do ponad 200). Łącznie dysponowali kapitałem w kwocie sięgającej 72 tysięcy funtów, za którą założyli w Londynie towarzystwo handlowe pod nazwą Kompanii Wschodnioindyjskiej. 31 grudnia 1600 roku pod Kartą Kompanii swoją pieczęć przyłożyła królowa Elżbieta.

Pełna nazwa nowej instytucji brzmiała Towarzystwo kupców londyńskich do handlu z Indiami Wschodnimi (Company of Merchants of London trading into the East Indies). Królewski przywilej dawał jej monopol handlowy na obszarze na wschód od Przylądka Dobrej Nadziei.

W herbie Towarzystwa znalazły się dwa smoki trzymające tarczę, a na niej umieszczono trzy żaglowce, róże, lilie i lwy. Dewizy brzmiały: Deus indicat (Bóg wskazuje drogę) i Deo ducente – nil nocet (Gdy Bóg prowadzi – nic nie jest straszne).


Reklama


Pierwszym zarządcą Kompanii został wspomniany Thomas Smythe, kupiec o dużym doświadczeniu w handlu bliskowschodnim i kolonizacji Ameryki Północnej. Udostępnił on na potrzeby nowego towarzystwa trzy niewielkie pokoje w swoim domu w Londynie. W 1601 roku spółka wysłała na wschód pierwszą wyprawę złożoną z czterech okrętów.

Dotarła ona na Sumatrę i Jawę, gdzie nabyła duży ładunek przypraw, założyła faktorię handlową, a następnie szczęśliwie wróciła do kraju. Przywieziono towary o wartości miliona funtów. Odniesiono pierwszy sukces. Tak zaczęła się niezwykła kariera Kompanii Wschodnioindyjskiej, która z czasem stanie się największą i najpotężniejszą firmą na świecie.

Inspiracją do opublikowania tego artykułu stał się program dokumentalny pt. „Imperium Brytyjskie okiem Michaela Portillo”, którego premiera odbędzie się w niedzielę 11 lipca o 19:45 na kanale Polsat Viasat History.
Inspiracją do opublikowania tego artykułu stał się program dokumentalny pt. Imperium Brytyjskie okiem Michaela Portillo, którego premiera odbędzie się w niedzielę 11 lipca o 19:45 na kanale Polsat Viasat History.

Atrakcyjna stopa zwrotu

W 1608 roku kolejna wyprawa towarzystwa wyruszyła do Indii i dotarła do głównego portu cesarstwa – Suratu. Nawiązano życzliwe kontakty z urzędnikami dworskimi i samym cesarzem Dżihangirem. Problemy zaczęli jednak wreszcie robić Portugalczycy.

Podjęli oni otwarte i zakulisowe działania, by uniemożliwić Anglikom rozgoszczenie się w kraju. Przekonany przez nich cesarz szybko wycofał się z obietnicy udzielenia nowym przybyszom zgody na prowadzenie handlu.


Reklama


Gdy w 1612 roku cztery angielskie okręty przybyły na zachodnie wybrzeże Indii zostały zaatakowane przez flotę portugalską. W bitwie pod Suvali okazało się jednak, że Anglicy górują wyszkoleniem i jakością swoich jednostek, a Portugalczycy zostali pokonani. To zwycięstwo zrobiło duże wrażenie na cesarzu i jego dworze.

Pod wpływem zbrojnego triumfu władca wydał decyzję zezwalającą Anglikom na założenie w Suracie stałej faktorii. Nie wiedział, że tym samym dał początek podbojowi Indii przez wyspiarzy. Od tego momentu Anglicy mieli przebywać w nich aż do 1947 roku.

XVII-wieczne wyobrażenie bitwy Suvali (domena publiczna).
XVII-wieczne wyobrażenie bitwy Suvali (domena publiczna).

Kompania zakładała swoje faktorie na zachodnim, a potem także wschodnim wybrzeżu, i rozwijała wymianę handlową na coraz większą skalę. Z Indii przywożono przyprawy (między innymi goździki, cynamon, pieprz oraz cukier), jedwabne i bawełniane materiały, dywany, żywicę benzoesową, ambrę, złoto i srebro. Z Wysp Brytyjskich importowano z kolei angielskie sukno, wyroby cynowe, żelazo, ołów, szkło i broń.

Po drodze, z Bliskiego Wschodu zabierano afrykańską kość słoniową, korale z Morza Śródziemnego i lewantyńskie dywany. Jak bardzo zyskowny był ten dalekosiężny handel pokazuje taki oto przykład: za ładunek goździków nabyty na Wyspach Korzennych za 2948 funtów w Londynie uzyskano 36 827 funtów. Wprawdzie było to rekordowe przebicie, ale nawet zwykła stopa zwrotu była bardzo atrakcyjna. Wynosiła bowiem 90–100 proc., a czasami nawet 170 proc.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Kompania, czyli quasi państwo

Rosnącemu korzystnemu bilansowi handlowemu towarzyszyła coraz silniejsza pozycja Kompanii w Indiach. Powstawały kolejne forty i faktorie handlowe (do 1647 roku było ich 23), które dziś są dużymi miastami, jak Surat, Madras, Kalkuta czy Bombaj. Powiększała się też flota Towarzystwa.

Jej okręty nie tylko przewoziły towary, ale zwalczały jednostki krajów wrogich Koronie: Portugalii, Holandii, Francji. Kompania uruchomiła w Anglii własną stocznię w Deptford, gdzie powstawały duże, solidne i dobrze uzbrojone jednostki, które szybko zdobyły respekt na wodach Dalekiego Wschodu.


Reklama


Kompania coraz śmielej poczynała sobie także na lądzie. Gdy w latach 50. XVIII wieku młody władca Bengalu Siradż ud-Daula wystąpił przeciw angielskiej obecności w jego państwie, Towarzystwo postanowiło odpowiedzieć zbrojnie. Najpierw prywatne wojska Kompanii dowodzone przez młodego, awanturniczego oficera Roberta Clive’a, odzyskały miasto, potem zaś Clive zaangażował się w spisek mający usunąć Siradża z tronu.

Rozgniewany władca wyruszył przeciw Anglikom ze swoją armią. Do starcia doszło pod miejscowością Plassey. Mimo że armia Siradża liczyła 50 tysięcy ludzi, a siły Kompanii zaledwie 800 żołnierzy brytyjskich i 2200 sipajów, Hindusi zostali łatwo rozbici. Zwycięstwo stało się głośne, a Clive zdobył sławę.

Robert Clive po bitwie pod Plassey (Francis Hayman/domena publiczna).
Robert Clive po bitwie pod Plassey (Francis Hayman/domena publiczna).

W 1764 roku Anglicy pobili połączone siły władców Bengalu, Awadhu i cesarza. Rok później zawarli z cesarzem układ, który dawał im pełne prawa administracyjne i fiskalne w Bengalu, najbogatszej części Indii.

Odtąd Kompania miała zarządzać wielką prowincją, w której mieszkało 30 milionów ludzi, sprawując w niej władzę sądowniczą i ściągając podatki. Gubernatorem został rzecz jasna Robert Clive. Prywatna firma handlowa stała się więc quasi państwem: zyskała własne terytorium, zarządzała nim i ciągnęła z niego zyski.


Reklama


Armia prywatna większa niż państwowa

Był to wielki krok w procesie podporządkowywania Indii przez Anglików. W następnych latach urzędnicy Kompanii kontynuowali ekspansję przejmując kolejne indyjskie państwa i państewka. Stosowali przy tym wszelkie, nawet najbardziej oszukańcze sposoby. Opierali sią na handlu, ale też przekupstwie, fałszywych traktatach, a wreszcie sile zbrojnej.

Zdecydowana większość angielskich oddziałów wojskowych obecnych w Indiach należała do Kompanii. W 1750 liczyły one 3 tysiące żołnierzy, w 1763 – 26 tysięcy, w 1778 – 67 tysięcy, potem jeszcze więcej. Obejmowały piechotę, kawalerię i artylerię. Towarzystwu udało się wyeliminować wpływy portugalskie, holenderskie i francuskie. Teraz to ono miało monopol na handel z Indiami. I zresztą nie tylko Indiami.

Okręty Kompani Wschodnioindyjskiej na redzie portu w Bombaju (Samuel Scott/domena publiczna).
Okręty Kompani Wschodnioindyjskiej na redzie portu w Bombaju (Samuel Scott/domena publiczna).

Kompania otworzyła swoje przedstawicielstwa także w chińskim Kantonie oraz na Półwyspie Malajskim, gdzie wzięła udział w założeniu Singapuru. Z kolei w 1613 roku pierwszy statek Towarzystwa dotarł do Japonii. Tam również powstały jego faktorie.

Tak potężna firma odgrywała kluczową rolę w angielskiej gospodarce. Na przykład wielokrotnie udzielała pożyczek angielskim władcom i samej Koronie. Nic więc dziwnego, że jej wpływy polityczne w Londynie stały się dominujące. Bywały okresy, gdy co trzeci zasiadający w Izbie Gmin deputowany miał spore ilości akcji Kompanii.


Reklama


Z tego powodu był więc osobiście zainteresowany wprowadzeniem korzystnych dla niej regulacji prawnych. I tak parlament uznał w pewnym momencie, że podatki pobierane w Indiach stanowią prywatną własnością Towarzystwa, a nie Korony. W zamian Kompania wpłaciła tylko 400 tysięcy funtów do królewskiego skarbu.

Powodzenie i pycha prowadzą do zguby

Nadmierne powodzenie i idąca za nim pycha niespodziewanie doprowadziły do potężnego i krwawo opłaconego kryzysu. Nadmierna eksploatacja ekonomiczna Bengalu skończyła się w latach 70. XVIII wieku klęską głodu, w wyniku której zmarło aż 10 milionów osób.

Inspiracją do opublikowania tego artykułu stał się program dokumentalny pt. „Imperium Brytyjskie okiem Michaela Portillo”, którego premiera odbędzie się w niedzielę 11 lipca o 19:45 na kanale Polsat Viasat History.
Inspiracją do opublikowania tego artykułu stał się program dokumentalny pt. Imperium Brytyjskie okiem Michaela Portillo, którego premiera odbędzie się w niedzielę 11 lipca o 19:45 na kanale Polsat Viasat History.

Zmniejszenie wpływów podatkowych, brak siły roboczej oraz recesja gospodarcza w Europie wpędziły Kompanię w długi wynoszące 1,5 miliona funtów. Na firmie ciążyły też niezapłacone podatki w kwocie kolejnego miliona. Władze firmy zdawały sobie sprawę jakim wstrząsem byłby dla brytyjskiej gospodarki jej upadek, zażądały więc od Korony pokrycia całego zadłużenia.

I rzeczywiście – rząd uznał, że Kompania jest zbyt duża, by upaść. Aby jej pomóc przyjęto specjalną ustawę, na mocy której Towarzystwo mogło sprzedawać chińską herbatę w amerykańskich koloniach bez odprowadzania podatku.

Decyzja doprowadziła do protestów, a wreszcie przyczyniła się do wybuchu otwartego buntu, który doprowadził do powstania Stanów Zjednoczonych.

W zamian za wsparcie Korona zażądała wpływu na działanie firmy. Był to początek ograniczania potęgi Towarzystwa. W 1813 roku rząd zlikwidował monopol Kompanii na handel z Indiami, co poważnie nadszarpnęło finansowe wpływy, a w 1833 zniósł też monopol na handel z Chinami.

Decydującym ciosem dla Kompani Wschodnioindyjskiej było powstanie sipajów (Granger/domena publiczna).
Decydującym ciosem dla Kompani Wschodnioindyjskiej było powstanie sipajów (Granger/domena publiczna).

Najpoważniejszy cios zadało jednak Towarzystwu wielkie powstanie sipajów z 1857 roku. Służący w oddziałach Kompanii miejscowi zbuntowali się z powodów religijnych, ale także ze względu na niechęć, jaką odczuwali do Brytyjczyków nieznośnie eksploatujących ich kraj. Stłumienie rebelii zajęło dwa lata, zginęły setki tysięcy ludzi, zniszczono wiele miast i wsi.

2 sierpnia 1858 roku wydano królewską proklamację głoszącą, że odtąd władzę nad Indiami sprawować będzie Korona. Rok później dokonano nacjonalizacji Kompanii. Rząd przejął jej indyjskie posiadłości, administrację i oddziały wojskowe.


Reklama


Firma nadal istniała, ale była już tylko cieniem siebie z czasów potęgi. W 1873 roku po raz ostatni wypłaciła dywidendę, a w 1874 została rozwiązana. Zobowiązania dłużne po Kompanii zostały zniesione przez rząd Wielkiej Brytanii dopiero podczas II wojny światowej.

Historia imperium brytyjskiego okiem Michaela Portillo

Inspiracją do opublikowania tego artykułu stał się program dokumentalny pt. „Imperium Brytyjskie okiem Michaela Portillo”, którego premiera odbędzie się w niedzielę 11 lipca o 19:45 na kanale Polsat Viasat History.

Bibliografia

  • Kazimierz Dziewanowski, Brzemię białego człowieka, t. 1 Warszawa 1981, t. 2 Warszawa 1989.
  • Jan Kieniewicz, Historia Indii, Wrocław 1980.
  • Iwona Sakowicz, Kompania Wschodnioindyjska, czyli drugie imperium, „Pomocnik Historyczny” z 8.09.2014.
Autor
Paweł Stachnik
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.