Bunt więźniów w Irkucku. Józef Piłsudski odczuwał skutki pobicia do końca życia

„Żołnierze, jak wściekłe wilki, rzucili się ku nam z podniesionymi karabinami” – opowiadał po latach Józef Piłsudski o tym, co spotkało go 2 listopada 1887 roku w Irkucku. Skutki obrażeń, jakich wtedy doznał odczuwał aż do śmierci.

Aresztowanie spadło na 19-letniego Józefa Piłsudskiego jak grom z jasnego nieba. 22 marca 1887 roku został zatrzymany pod zarzutem udziału w spisku na życie cara Aleksandra III, w który był zamieszany jego starszy brat Bronisław.


Reklama


W drodze na Syberię

Chociaż sam Józef nic nie wiedział o przygotowywanym zamachu, to zgodził się przenocować jednego z konspiratorów. Carskie władze doskonale zdawały sobie sprawę z jego niewinności, ale i tak zdecydowano, że przyszły Marszałek trafi na pięć lat za Ural. Jak pisze Maciej Gablankowski w książce Piłsudski. Portret przewrotny. Biografia:

W trasę na Syberię Józef wyrusza 26 maja z Moskwy, po kilkudniowym pobycie w więzieniu na Butyrkach. Początkowo koleją i transportem wodnym do Tomska, potem pieszo do Krasnojarska, oddalonego o prawie sześćset kilometrów. Za normę dzienną marszu uznaje się od dwudziestu pięciu do trzydziestu kilometrów.

Józef Piłsudski w wieku 19 lat (domena publiczna).
Józef Piłsudski w wieku 19 lat (domena publiczna).

Na przełomie września i października 1887 roku więźniowie dotarli do Irkucka. Mieli tam czekać na zamarznięcie rzeki Leny. Dopiero po tym planowano ruszyć w dalszą drogę do Kireńska, gdzie wyznaczono miejsce osiedlenia Piłsudskiego.

„Rzucili się ku nam z podniesionymi karabinami”

Pobyt w irkuckim więzieniu początkowo przebiegał bez ekscesów, a relacje ze strażnikami układały się poprawnie. Sytuacja uległa diametralnej zmianie na początku listopada, kiedy jeden z zesłańców został skazany na kilka dni karceru.


Reklama


Pozostali osadzeni wstawili się za mężczyzną, co z kolei spowodowało ostrą reakcję naczelnika. Niemal ćwierć wieku później Piłsudski tak wspominał tamte wydarzenia:

– Nie chcecie, panowie, mnie słuchać – zawołał [naczelnik] – posłuchacie czego innego. Panie poruczniku – zwrócił się do oficera – rób pan, co panu kazano!

Artykuł stanowi fragment książki Macieja Gablankowskiego pt. Piłsudski. Portret przewrotny. Biografia  (SIW Znak 2020).
Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Macieja Gablankowskiego pt. Piłsudski. Portret przewrotny. Biografia (SIW Znak 2020).

Porucznik wyjął pałasz i huknął na żołnierzy:

– Biej ich, rebiata! Cztob dołgo pomnili! [Bijcie ich, chłopcy, żeby długo pamiętali!]

Żołnierze, jak wściekłe wilki, rzucili się ku nam z podniesionymi karabinami. Byliśmy skupieni w kącie między piecem i ścianą, ja stałem w pierwszych szeregach.


Reklama


Podniosłem oczy, nade mną była kolba karabinowa. Odsunąłem ją ręką, kolba ześlizgnęła się po czole, lecz w tej chwili otrzymałem kolejne uderzenie kolbą po drugiej stronie głowy, potem drugie, trzecie…

Krew zalała mi oczy, zachwiałem się na nogach, w głowie mi się zakręciło… Upadłem. W chwili, gdym się przewracał, żołnierze odskoczyli od nas – był to efekt rzuconej z tylnych naszych szeregów poduszki, która upadła tuż przy mnie. Po chwili zemdlałem, słysząc jeszcze na razie jakiś jęk, nie wiem już, czy z moich, czy innego kolegi ust wydarty.

„Krew z nosa i ust buchnęła mi na twarz i odzienie”

To nie był jeszcze koniec. Po spacyfikowaniu buntu żołnierze zaczęli wyciągać nieprzytomnych mężczyzn na dziedziniec. Piłsudski, który nagle się ocknął, nieświadomy co się dzieje, odruchowo wyrwał się wlokącym go sołdatom i pobiegł w kierunku więziennej bramy.

Tam oszołomionego skazańca złapał postawny podoficer. Przyszły Marszałek relacjonował: „[w tym samym momencie] dopadł do mnie jeden z żołnierzy, od których przed chwilą się wyrwałem, i uderzył mię kolbą w twarz. Krew z nosa i ust buchnęła mi na twarz i odzienie”.

Bunt w irkuckim więzieniu na rysunku Stanisława Ostoj-Chrostowskiego (domena publiczna).
Bunt w irkuckim więzieniu na rysunku Stanisława Ostoi-Chrostowskiego (domena publiczna).

Cios był tak silny, że buntownik stracił przednie zęby. Niektórzy autorzy twierdzą wręcz, że to właśnie z powód braku uzębienia w górnej szczęce Piłsudski zapuścił później swoje słynne wąsy.

Trudno jednoznacznie stwierdzić czy faktycznie tak było. Na pewno rację ma za to Maciej Gablankowski, który w swojej książce pt. Piłsudski. Portret przewrotny. Biografia pisze, że:


Reklama


Historia buntu zesłańców w Irkucku to niemal gotowa metafora całego imperialnego systemu władzy. Batiuszka car otacza opieką swój lud, ale za najmniejsze przejawy nieposłuszeństwa karze surowo i bezwzględnie.

Cara trzeba więc kochać i słuchać. Inaczej dowiesz się, co to knut albo jak smakuje kozacka szabla na plecach.

Przeczytaj również o tym, czy nastoletni Józef Piłsudski miał romans z własną ciotką. Zapiski jego brata dają dużo do myślenia

Jeden z najbardziej kontrowersyjnych Polaków XX wieku

Bibliografia

  • Maciej Gablankowski, Piłsudski. Portret przewrotny. Biografia, SIW Znak 2020.
  • Andrzej Garlicki, Józef Piłsudski. 1867-1935, Znak Horyzont 2017.
  • Roman Kuźniar, Zdzisław Najder, Piłsudski do czytania, Znak Horyzont 2016.
Autor
Rafał Kuzak
3 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.