Cudzołóstwo na polskiej wsi pańszczyźnianej. Tak karano chłopów za łamanie szóstego przykazania

Strona główna » Nowożytność » Cudzołóstwo na polskiej wsi pańszczyźnianej. Tak karano chłopów za łamanie szóstego przykazania

Nad moralnością chłopa pańszczyźnianego w nowożytnej Polsce czuwał pan wsi i reprezentujący go ekonom, a także pleban. Szczególny rygoryzm obyczajów panował we wsiach klasztornych i kościelnych. O tym, jakie kary czekały na wieśniaków łapiących szóste przykazanie pisze Agnieszka Lisak w książce Miłość staropolska.

Swobodne stosunki z kobietami odrywały chłopów od pracy, w dodatku doprowadzały do szerzenia się jak że groźnego wtedy syfilisu. Na domiar złego [uważano, że] sprowadzały zbiorowe nieszczęścia w postaci suszy, gradobicia czy pożaru.


Reklama


Brak wstępu do wsi dla ladacznic

Nieraz we dworze pojawiały się niewyjaśnione zjawiska, zboże przeżerała pleśń, bydło zapadało na groźne choroby, czasem znikały jakieś przedmioty, po czym wszystko przechodziło jak ręką odjął, gdy nocą pod pierzyną odkryto tego przyczynę, to jest przyłapano wiejskiego parobka w objęciach jakiejś kucharki.

Dlatego było oczywiste, że rozwiązłość wśród chłopów należy zwalczać zarówno dla dobra ogółu, jak i w trosce o zbawienie jednostki. Z całą skrupulatnością czuwano nad tym, by „pijaństwem, cudzołóstwem, porubstwem, zwadami, zdradami, mężobójstwem aby się żaden nie bawił i inszymi grzechami”. Z tych samych powodów przepędzano bez litości z wsi wszelkie wędrowne ladacznice, które jedynie bałamuciły chłopów.

Polscy chłopi pańszczyźniani. Fragment obrazu Canaletta (domena publiczna).
Polscy chłopi pańszczyźniani. Fragment obrazu Canaletta (domena publiczna).

Co gorsza, zdarzali się i tacy, którym miłość odbierała rozum, więc uciekali z nowo poznanymi dziewkami, porzucając gospodarkę. A wszystko w nadziei, że przy ich boku uda się rozpocząć nowe, lepsze życie gdzieś na końcu świata. Podobnie nieraz przechodzący przez wieś wojak skradł pannie wianek, serce, a następnie wywiózł ją ze sobą w nieznane.

Rola karczmy

Miejscem, w którym nawiązywano niemiłe panu wsi znajomości, były karczmy. Wódka, taniec, nieprzyzwoite przyśpiewki – wszystko to sprzyjało niewłaściwym kontaktom. Tu też można było spotkać lokalnego donżuana, to jest wiejskiego muzykanta, co sztuką się parał, świata niemało zwiedził, grywając po weselach.


Reklama


W dodatku znał ciekawe historie oraz pikantne żarty zasłyszane w szlacheckich domach, czym wzbudzał zainteresowanie gawiedzi. Dlatego niejedna panna spoglądała w jego stronę maślanymi oczami. Podobnie barwnie wypadali na tle zapracowanego chłopstwa słudzy z magnackich czy też pańskich dworów. Ocierali się oni o lepszy, kolorowy świat, niejedno widzieli i słyszeli.

Zbyt cenny, aby karać śmiercią

Stosunek do łamania szóstego przykazania na wsiach był różny i zależał od pana. Były wsie, gdzie panowały niemal klasztorne rygory. Surowości obyczajów strzegli sami mieszkańcy, bacznie przyglądający się pannie, temu, gdzie chodzi, z kim gada i czy aby nie za długo. Czujne oko sąsiada widziało wszystko. Byli i tacy, którzy zawodowo parali się donosicielstwem i z każdą nowinką biegali do pana wsi, skrupulatnie informując, kto z kim, o czym i dlaczego.

Artykuł stanowi fragment książki Agnieszki Lisak pt. Miłość staropolska. Obyczaje, intrygi, skandale (Bellona 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Agnieszki Lisak pt. Miłość staropolska. Obyczaje, intrygi, skandale (Bellona 2021).

Przedwczesna utrata przez pannę wianka była skandalem, o którym szeptano jeszcze długo w kościele i na jarmarku. Cudzołożników karano chłostą, grzywną, stosowano wobec nich kary ośmieszające.

Były i takie przypadki, że całe odium za wiejski skandal spadał wyłącznie na brzemienną kobietę, zgodnie z zasadą, że „jak suka nie da, to pies nie weźmie”. Jak wynika z badań etnografów, maksyma ta pochodzi z XIX wieku, można jednak podejrzewać, że aktualna była już wcześniej.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Zdarzały się jednak i takie wsie, gdzie pan – hulaka i utracjusz – nie miał czasu i ochoty przyglądać się żywotom swych poddanych. Stąd też na przelotne miłostki w cieniu stodoły patrzył przez palce.

W dodatku nieraz pleban, sam związany cichym romansem z jakąś panną ze wsi, z ostrożności pomijał w kazaniach tematy dotyczące obyczajowości, by nie wywołać wilka z lasu. Tak więc chłopa nie miał kto pilnować i wieść prostą drogą ku zbawieniu, na wsi zaś prowadzono dość swobodny żywot.


Reklama


Kary ośmieszające

Choć we wsiach wnikliwiej przyglądano się życiu chłopa niż mieszczanom w miastach, to jednak kary wymierzane za cudzołóstwo we wsiach były zdecydowanie łagodniejsze. Chłop był bowiem zbyt cennym towarem, by za frywolny tryb życia karać go śmiercią.

Dlatego z reguły ograniczano się do kar ośmieszających, takich jak stanie w kunie, klatce, gąsiorze, prowadzenie panny przez wieś w słomianym wieńcu na głowie, oraz do kar pieniężnych, takich jak grzywna, kupno wosku do kościoła…. Wszystko zależało od pomysłowości pana.

Nieszczęśnik zakuty w gąsior (Jan Piotr Norblin/domena publiczna).
Nieszczęśnik zakuty w gąsior (Jan Piotr Norblin/domena publiczna).

Dość niecodzienny wyrok wydany został w 1668 roku w Kasinie Wielkiej, gdzie sąd po prostu nakazał młodym wstąpić w związek małżeński, a to wszystko dlatego „ponieważ im insze nie pomagają karania”. Niekiedy decydowano się na wypędzenie źle prowadzących się niewiast ze wsi, co miało chronić mieszkańców od dalszego zepsucia.

Wykonanie kary miało charakter bardzo widowiskowy i odbywało się na oczach tłumu. Pannę, która odważyła się bałamucić okolicznych chłopów, gnano przez wieś wśród okrzyków rozbawionej gawiedzi.

Czasami dla zaostrzenia kary zezwalano na smaganie jej rózgami. Innym razem zakładano słomiany wieniec na głowę, który podpalano po przekroczeniu granic wsi. Jeszcze innym razem pannę wsadzano na wóz pełen gnoju.

Oświeceniowa krytyka poniżania

Właśnie taka kara spotkała Jagnę w Chłopach Reymonta, co nie było tylko fikcją literacką, ale nawiązaniem do opisanych zwyczajów. W dobie oświecenia stosowanie kar ośmieszających poddane zostało ostrej krytyce.

Wywiezienie Jagny na wozie gnoju. Kadr z serialowej adaptacji Chłopów Reymonta.
Wywiezienie Jagny na wozie gnoju. Kadr z serialowej adaptacji Chłopów Reymonta.

Sankcje takie doprowadzały bowiem do tego, że poniżane kobiety porzucały dzieci, by ukryć swój status i uniknąć dalszej hańby. Opis takich kar pozostawił nam biskup Józef Kossakowski:

Wprowadziła się procesyja z okrzykiem, wyśmianiem i skazywaniem palcami. Kilka osób szło w niej z przyprawionymi rogami do głowy za niepowściągliwość (…) żon i własną ułomność. Dziewki głowy przybrane miały w słomiane wieńce, a niektóre w rękach trzymały bałwanki z drzewa, miały to być znaki płochości dowiedzionej z podejrzenia i ze skutków….


Reklama


Wygnanie dotyczyło jednak przede wszystkim osób spoza wiejskiej społeczności. Chłop bowiem – jak pisano już wcześniej – był zbyt cennym towarem, by pozbywać się go tak łatwo.

Przeczytaj również o tym co groziło niewiernym żonom w starożytnym Rzymie? Kary były drakońskie

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Agnieszki Lisak pt. Miłość staropolska. Obyczaje, intrygi, skandale. Jej wznowienie ukazało się w 2021 roku nakładem wydawnictwa Bellona.

Obyczaje, intrygi i skandale w dawnej Polsce

Autor
Agnieszka Lisak

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.