Syfilis w XVI-wiecznej Polsce. Lekarz Stefana Batorego twierdził, że choruje niemal każdy szlachcic

Pod koniec XV wieku syfilis był chorobą tak rzadką, że nawet nie miał w Polsce swojej nazwy. Stulecie później znał go już każdy. A najbardziej zaufany lekarz Stefana Batorego twierdził wręcz, że każdy na niego chorował – przynajmniej wśród szlachty.

Wojciech Oczko urodził się w Warszawie w 1537 roku. Choć był zaledwie synem kołodzieja, zdołał dostać się na uniwersytet w Krakowie, zdobyć posadę w szkole katedralnej, a następnie pogłębić edukację w Padwie, Bolonii i Rzymie.


Reklama


W 1568 roku uzyskał doktorat z medycyny po czym podjął praktykę w Warszawie. „Jego sława lekarska spowodowała, że w 1576 roku został powołany na dwór Stefana Batorego” – pisze historyczka Monika Maludzińska. – „Towarzyszył królowi w wyprawach wojennych. Jako nadworny lekarz zdobył sobie wielkie uznanie”.

Specjalista od dworskiej niemocy

Oczkę ceniono jako najwybitniejszego w kraju eksperta od „przymiotu” – czyli syfilisu. Specjalizacja przyniosła mu tak wielki respekt, że swoją córkę za żonę oddał mu sam burmistrz Warszawy.

Pomnik upamiętniający Wojciecha Oczkę w Iwoniczu-Zdroju (Adam Kliczek/CC-BY-SA-3.0).
Pomnik upamiętniający Wojciecha Oczkę w Iwoniczu-Zdroju (Adam Kliczek/CC-BY-SA-3.0).

Eskulap usiłował leczyć kiłę, ale przede wszystkim – komentował rozwój epidemii i notował sposoby przeciwdziałania kryzysowi. W 1581 roku spod jego ręki wyszła praca Przymiot, albo dworska niemoc – pierwszy w dziejach Polski traktat medyczny na temat syfilisu.

„Franca z Włoch do nas przyszła”

Doktor nazywał wyniszczającą dolegliwość między innymi „francą”. Sądził jednak, że ta dotarła nad Wisłę nie z zachodu, lecz z południa kontynentu. „Franca z Włoch do nas przyszła” – pisał.


Reklama


Uważał ją nawet nie tyle za chorobę, co raczej dopust Boży. Plagę, która spadła na ludzi jako kara za grzechy („To jest jedna kaźń a bicz Boży”).

O przebiegu i charakterze schorzenia wiedział… tyle ile mógł wiedzieć medyk XVI stulecia. Pisał o „jadzie” trawiącym ludzi zarówno od wewnątrz, jak i na powierzchni ciała.

XVI-wieczna rycina przedstawiająca chorego na syfilis (domena publiczna).
XVI-wieczna rycina przedstawiająca chorego na syfilis (domena publiczna).

Od jego (para)naukowych wynurzeń dużo ciekawsze są wnioski epidemiologiczne. Wojciech Oczko szeroko pisał o rozprzestrzenianiu się schorzenia, zwłaszcza w wysokich warstwach. I nie szczędził nieszczęśnikom, których dotknął „przymiot” słów potępienia.

Nikogo nie oszczędza

Zdaniem lekarza syfilis trapił przede wszystkim przedstawicieli szlachty, a więc ludzi, którzy odznaczali się opilstwem, gnuśnością i łakomstwem.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Oczko wypominał panom herbowym, że w obżarstwie dorównywali Francuzom i że „nie żałowali zdrowia”, gdy przychodziło do picia. Ta właśnie swoboda i niedbałość miały narażać ich na kiłę,

Za wzór do naśladowania lekarz stawiał… chłopów. Ludzi, którzy za sprawą ciężkiej pracy i „skromnego a prostego życia” zachowywali lepsze zdrowie.


Reklama


Oczko pisał, że „przymiot” na wsiach nie był tak częsty, jak w dworach. Przyznawał jednak, że nikt nie mógł czuć się do końca bezpieczny. Kiła, zupełnie jak „jad psa wściekłego” nie oszczędzała ludzi w żadnym wieku, żadnej płci, stanu czy narodowości.

„Przymiot tak się spospolitował, że…”

Ilu łącznie było w Polsce syfilityków zdaniem lekarza najlepiej znającego problem? Również w tej kwestii Wojciech Oczko nie przebierał w słowach. Stwierdził, że „przymiot tak się spospolitował”, że… trudno wręcz było znaleźć człowieka, który na niego nie cierpi.

Kiła była problemem głównie szlachty (Jan Matejko/domena publiczna).
Kiła była problemem głównie szlachty (Jan Matejko/domena publiczna).

Monika Maludzińska słusznie zaznacza, że opinia była „przejaskrawiona”. Ale czy bardzo? Wiadomo, że leczenie kiły zabiło matkę Bony Sforzy, że choroba trawiła organizm Zygmunta Augusta. W kolejnym wieku dotknęła chociażby Marię Kazimierę Sobieską. Niszczyła życie królów i królowych. A poza nimi też milionów szlachciców, mieszczan oraz chłopów.

Bo przecież – by znów zacytować doktor Maludzińską – i na wieś „docierały wędrowne prostytutki, a zarażeni żołnierze gwałcili wiejskie dziewczęta”.

Przeczytaj również o zapomnianej chorobie, która zabiła pół miliona Polaków. Zarażeni z bólu gryźli ziemię, wymiotowali bez przerwy


Reklama


Bibliografia

  • Maludzińska Monika, Choroby weneryczne na ziemiach polskich w XVI wieku w świetle „Przymiotu” Wojciecha Oczki [w:] Wśród córek Eskulapa. Szkice z dziejów medycyny i higieny w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, red. Andrzej Karpiński, Wydawnictwo DiG/Instytut Historyczny UW, Warszawa 2009.
Autor
Kamil Janicki
1 komentarz
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.