Mąż wolał, żeby siedziała cicho. Zapomniane dokonania Aleksandry Piłsudskiej

Podsumowanie

Do historii przeszła jako towarzyszka życia, a następnie żona Józefa Piłsudskiego. Powtarza się o niej niestworzone plotki. I spycha na margines jej olbrzymie zasługi.

Aleksandra – wtedy jeszcze nie Piłsudska tylko Szczerbińska – nie potrzebowała Ziuka, by bić się o wolność. W działalność niepodległościową zaangażowała się zaraz po studiach, odbywanych w Warszawie w pierwszych latach XX wieku. Tak wychowała ją babcia – uczestniczka powstania styczniowego, która „niebezpieczeństwu śmiała się w twarz”.

Towarzyszka „Ola”, jak nazywano ją w kręgach działającej nielegalnie Polskiej Partii Socjalistycznej, szmuglowała broń i materiały wybuchowe, nadzorowała arsenały zawierające uzbrojenie przeznaczone dla tysięcy bojowników, a w 1908 roku odegrała kluczową rolę w brawurowej akcji pod Bezdanami.


Kobieca strona akcji pod Bezdanami

Na leśnej stacyjce na wschód od Wilna bojówka PPS-u napadła na pociąg wiozący olbrzymią sumę pieniędzy do banku w Petersburgu. Udało się uwieźć olbrzymi łup: 300 000 rubli w czasach, gdy szeregowy urzędnik zarabiał niewiele ponad 300 rubli rocznie.

W samej akcji wzięli udział mężczyźni, ale to panie – zwłaszcza zaś Aleksandra – wywiozły i przerzuciły przez granicę zawrotną zdobycz. Potem za te pieniądze formowano Związek Walki Czynnej, związki strzeleckie… Bez Oli nic z tego nie byłoby możliwe.

Pracowała niemal bez wytchnienia, a do tego musiała pełnić służbę z dala od wroga, frontu i wszelkiej akcji.

Po sukcesie wcale nie zwolniła. Organizowała szkolenia dla młodszych bojowników i bojowniczek, walczyła o przyznanie kobietom miejsca w ruchu strzeleckim. Gdy zaś wybuchła wojna, mianowano ją komendantką wywiadu kobiecego.

Jedyna taka służba. Kobiecy oddział wywiadowczy w 1914 roku

Sam Piłsudski przyznawała, że kierowany przez Szczerbińską oddział był jednym z jego największych atutów. Dzięki wywiadowczyniom Komendant znał posunięcia wroga i rozlokowanie jego sił. Zakonspirowane żołnierki pozwalały mu też nawiązywać kontakt z miastami położonymi po drugiej stronie frontu.

Aleksandra Szczerbińska na fotografii z młodości.
Aleksandra Szczerbińska na fotografii z młodości.

Koledzy wspominali Olę jako niezawodną bojowniczkę, odznaczającą się zimną krwią i hartem ducha. Podkomendne darzyły ją niezachwianym szacunkiem, a jej rozkazy przyjmowały na baczność i bez szemrania. Pamiętano też troskę, z jaką Aleksandra dbała o kwatery dla żołnierek i stanowczość, z jaką walczyła o to, by się nie przepracowywały i nie podejmowały zbędnego ryzyka.

Przesiadywała po nocach, odcyfrowując dostarczane pisma i pełniła cały szereg niewdzięcznych, administracyjnych funkcji. Jedna z żołnierek podkreślała, że ze wszystkich wywiadowczyń właśnie szefowej było „najciężej”. Pracowała niemal bez wytchnienia, a do tego musiała pełnić służbę z dala od wroga, frontu i wszelkiej akcji.

Tej ostatniej wcale jej jednak nie zabrakło: gdy oddział wywiadowczy zlikwidowano, Aleksandra zaangażowała się w pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej. I za nią właśnie została aresztowana i zesłana do obozu w Szczypiornie, gdzie Niemcy trzymali ją w warunkach urągających wszelkiej godności.

Bibliografia

Artykuł przygotowałem pracując nad książką Niepokorne damy. Kobiety, które wywalczyły niepodległą Polskę (Kraków 2018). Do kupienia na przykład w Empiku.

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.