Dziesięcina na Kościół w dawnej Polsce. „Znowu nastanie nędza, kiedy czas przyjdzie na księdza”

Strona główna » Nowożytność » Dziesięcina na Kościół w dawnej Polsce. „Znowu nastanie nędza, kiedy czas przyjdzie na księdza”

Każdy chłop w nowożytnej Polsce – niezależnie czy żył w majątku szlacheckim, królewskim czy kościelnym – miał obowiązek opłacać dziesięcinę. Była to największa pojedyncza opłata jaka ciążyła na gospodarzach. Jakby tego było mało pobierano ją w sposób wyjątkowo uciążliwy dla ludności wiejskiej.

Zgodnie z nazwą, Kościół zagarniał każdemu polskiemu gospodarzowi 1/10 plonów. Zawsze dotyczyło to zbioru wszelkich zbóż: żyta, owsa, pszenicy i jęczmienia. Często także innych roślin, na przykład tatarki albo grochu.


Reklama


Dziesięcinę tradycyjnie „wytykano” w polu. Chłopu nie wolno było ukończyć żniw i zwieźć snopów do stodoły tak długo, aż pojawił się u niego reprezentant kleru.

Tak zwany wytykacz często zwlekał z wizytą, więc wieśniakom groziło zniszczenie plonów przez deszcze, grad i wichury. W wyjątkowo słabych latach, gdy do czasu żniw rodziny przymierały głodem, opóźnienia sprawiały też, że wieśniacy nadal nie mogli się pożywić. Pewien szlachcic uczciwie komentował, że dopóki ksiądz „nie wytknie i nie przeliczy” oracz jest zmuszony dla przetrwania kraść z pola owoce własnej pracy.

Chłopi przy pracy na rycinie z XVI-wiecznego Żywotu Ezopa Fryga.

Gdy wytykacz wreszcie się pojawiał, wymagano jeszcze, by został odpowiednio ugoszczony. Dopiero najadłszy się do syta i zdrowo napiwszy na koszt chłopa ruszał do pracy.

Podstawa zbożowej potęgi Kościoła

Szacuje się, że w drugiej połowie XVI wieku wartość dziesięciny pobieranej z pełnego łanu chłopskiej ziemi (czyli z ok. 17 hektarów upraw) sięgała 210 groszy, a więc w przybliżeniu 2800 złotych w dzisiejszych pieniądzach.


Reklama


Kościół zbierał daninę z setek tysięcy gospodarstw w dziesiątkach tysięcy wsi. To właśnie ten podatek w naturze sprawiał, że polska władza duchowna przejęła wielką część dalekosiężnego handlu zbożem. Biskupi spławiali i wywozili zagranicę w przeważającej mierze nie plony z własnych latyfundiów, ale z niezliczonych chłopskich poletek.

Kościół nie miał dostępu tylko do osad, których właściciele przeszli na protestantyzm. Tam też jednak dziesięcina była niezmiennie pobierana. Chłop nie miał ulgi, po prostu dodatkową powinność zagarniał sam szlachcic.

panszczyzna - okladka
O życiu polskich chłopów piszę znacznie szerzej na kartach mojej nowej książki pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

„Znowu nastanie nędza, kiedy czas przyjdzie na księdza”

Bardzo często narzekano, że wytykacz wybierał „z kopy najprzedniejsze snopy”, kmieciowi zostawiał zaś zboże pośledniejsze, zachwaszczone. Już Mikołaj Rej w XVI wieku notował też przypadki niszczenia zbiorów. „Znowu nastanie nędza, kiedy czas przyjdzie na księdza” – stwierdził. – „Chodząc snopki przewraca i każdą chłopską kopę maca”.

Gdy w końcu haracz został określony, na gospodarza spadał jeszcze jeden obowiązek. On musiał zebrać zboże, a następnie na własną rękę dostarczyć je do wyznaczonego, kościelnego spichlerza. O tym także wspomniał autor Krótkiej rozprawy między trzema osobami:


Reklama


Więc ci jeszcze [pleban] będzie grozić, że mu żwawo musisz zwozić. Mało jeszcze, iż nań robią, muszą wieźć, a w łeb się skrobią: „Małom się panu nawoził, bo on jeszcze bardziej groził?”.

„Nie mnie to dasz synku, ale Bogu”

Naciski na nieposłusznych chłopów nie były rzadkością. Zdarzały się nawet ekskomuniki za niepłacenie dziesięciny, jak w parafii Żelechlin na Mazowszu w 1755 roku.

Zwykle jednak wystarczała sama tylko groźba; samo przypomnienie o możliwych, namacalnych następstwach grzechu. Opornym plebani mówili: „Nie mnie to dasz synku, ale Bogu”. Jeśli zaś opłata była dla stworzyciela, to pominięcie jej stanowiło ciężki występek, który dało się odpokutować tylko… nadrabiając zaległości.

„Zachłanny”. Obraz Francois Brunery’ego z początku XX wieku.

Nawet Jakub Kazimierz Haur – autor poradnika z XVII wieku, zalecającego najchytrzejsze i najbardziej nieludzkie metody zwiększania wydajności – zalecał szlachcicom, by „dziesięcinę kościelną według sumienia dobrego i liczby, według kop sprawiedliwie oddawać” bo od tego „osobliwie zależy Boskie błogosławieństwo”.

Wieśniacy, znający wiarę tylko przez pryzmat „teologii strachu”, tak typowej dla czasów baroku, nie myśleli nawet o łasce niebios, ale o ustrzeżeniu się przed piorunami, suszą, głodem i zarazą.

***

O tym jak wyglądało życie na polskiej wsi, czym naprawdę była pańszczyzna i jak chłopi nad Wisłą stali się niewolnikami przeczytacie w mojej nowej książce pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021). Do kupienia na Empik.com.

Cała prawda o życiu polskich chłopów pańszczyźnianych

Bibliografia

  1. Główka D., Inny pan. Chłopi w dobrach plebańskich na Mazowszu w XVII–XVIII wieku [w:] Dwór, plebania, rodzina chłopska. Szkice z dziejów wsi polskiej XVII i XVIII wieku, red. M. Ślusarska, DiG 1998.
  2. Haur J.K., Oekonomika ziemiańska generalna, druk. J.K. MCi Colleg. Soc. Jesu 1744
  3. Leszczyński A., Ludowa historia Polski, W.A.B. 2020.
  4. Obrońcy chłopów w literaturze polskiej, cz. 1-2, oprac. M. Piszczkowski, Wydawnictwo M.Kot 1948.
  5. Świętochowski A., Historia chłopów polskich, Wydawnictwo Polskie R. Wegnera 1928.
  6. Wyczański A., Wieś polskiego odrodzenia, Książka i Wiedza 1969.
  7. Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne 1964.
  8. Żytkowicz L., Okres gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej (XVI–XVIII w.) [w:] Historia chłopów polskich, t. I: Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, red. S. Inglot, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1970.
Autor
Kamil Janicki
2 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.