Orka wołami. Obraz Józefa Chełmońskiego.

To nie szlachta upowszechniła w Polsce pańszczyznę. Ziemianie wzięli przykład z najpotężniejszej instytucji w kraju

Strona główna » Średniowiecze » To nie szlachta upowszechniła w Polsce pańszczyznę. Ziemianie wzięli przykład z najpotężniejszej instytucji w kraju

Różne formy renty odrobkowej obowiązywały w Polsce od niepamiętnych czasów. Dopiero jednak u schyłku średniowiecza zaczęto na szeroką skalę wprowadzać wyjątkowo uciążliwą dla chłopów pańszczyznę tygodniową. Teraz gospodarze mieli obowiązek odrabiać nie kilka czy kilkanaście dni w roku, ale przynajmniej dzień w każdym tygodniu.

Nie wiadomo w czyjej głowie najwcześniej zrodził się pomysł nowej formy pańszczyzny. Nie da się też stwierdzić, gdzie w pierwszej kolejności wprowadzono go w życie. Wiadomo jednak, jaka potęga polityczna i gospodarcza faktycznie przekuła ideę w rzeczywistość, doprowadziła do jej upowszechnienia, a następnie zainspirowała polską szlachtę i królów.


Reklama


Praca cenniejsza od pieniędzy

Spośród wszystkich panów, pod których władzą znajdowali się chłopi w późnośredniowiecznej Polsce, dostojnicy Kościoła przywiązywali najmniejszą wagę do wyciskania z nich pieniędzy.

Wieśniacy żyjący w dobrach biskupów oraz na ziemiach klasztornych płacili zwyczajowe, obowiązujące powszechnie czynsze, ale nie tak uciążliwe, jak kmiecie podlegli rycerzom. W XV-wiecznej Małopolsce w zamian za prawo do korzystania z ziemi i zagród ściągano z nich opłaty średnio o niemal 50% niższe niż we wsiach szlacheckich.

Praca na roli w średniowieczu. Miniatura z epoki.
Praca na roli w średniowieczu. Miniatura z epoki.

Stratę Kościół rekompensował sobie w myśl starej, benedyktyńskiej reguły: Ora et labora. Oczekiwał – rzecz oczywista – że kmiecie będą się sumiennie modlić. Przede wszystkim jednak wymagał od nich, by pracowali bezpośrednio na rzecz władzy duchownej.

Prekursorzy pańszczyzny

Już dokumenty z początku XV stulecia dowodzą, że „renta odrobkowa” była we wsiach kościelnych zwykle dużo wyższa niż we wszelkich innych. Najciekawsze szczegóły przynosi jednak tekst z czasów Kazimierza Jagiellończyka, sporządzony przez najsłynniejszego dziejopisa w polskiej historii.


Reklama


Jan Długosz – kanonik krakowski i nauczyciel monarszych synów, zapamiętany za sprawą monumentalnych Roczników czyli kronik – ostatnią dekadę życia spędził nad innym projektem. Na polecenie biskupa stworzył szczegółową ewidencję majątków podległych krakowskiemu hierarsze.

Dzięki jego Liber beneficiorum, księdze uposażeń, wiadomo, że w latach 1470–1480 już w 83% wsi kościelnych na południu kraju odrabiano pańszczyznę tygodniową. W tym samym czasie w majątkach szlacheckich i królewskich taką formę renty stosowano sporadycznie, jeśli w ogóle.

panszczyzna - okladka
O życiu polskich chłopów, a także o rozwoju nieludzkiego systemu wyzysku piszę znacznie szerzej na kartach mojej nowej książki pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

Nawet kilkunastokrotny wzrost obciążeń

Obowiązkiem kmieci w nowym systemie nie była praca przez pojedyncze dni w roku, ale przynajmniej przez jeden dzień w każdym tygodniu. Łącznie dawało to przeszło pięćdziesiąt dni rocznie, poświęconych nie na własną gospodarkę, ale na potrzeby kościelnych zarządców.

Różnica w stosunku do dawnych rozwiązań była ogromna: kilku-, często wręcz kilkunastokrotna. Hierarchia duchowna doszła jednak do przekonania, że roboczodniówki przydadzą jej się bardziej niż dodatkowe kwoty z czynszów.


Reklama


Stopniowo taką opinię zaczęli podzielać także inni panowie, bacznie obserwujący korzyści, jakie największy posiadacz ziemski w kraju wyciągał z bezpłatnej pracy poddanych.

Pańszczyzna tygodniowa pozwalała bardzo tanio produkować zboże na zbyt. W efekcie Kościół stał się jednym z pierwszych wielkich eksporterów zboża znad Wisły.

Nowy kierunek

Następujące przemiany można śledzić w oparciu o oficjalne akty prawne. Na Mazowszu już w 1421 roku przyjęto odgórnie, że wszyscy chłopi powinni odrabiać przynajmniej jeden dzień pańszczyzny w tygodniu. Sejmik szlachecki w ziemi chełmskiej wydał podobne rozstrzygnięcie w roku 1477. Wreszcie w roku 1520 w sprawie wypowiedział się polski monarcha.

Orka wołami. Obraz Józefa Chełmońskiego.
Orka wołami. Obraz Józefa Chełmońskiego.

Król Zygmunt Stary, w ramach tak zwanego przywileju toruńsko-bydgoskiego, ogłosił, że przynajmniej jeden dzień pańszczyzny tygodniowo ma stanowić obowiązek każdego chłopa w kraju, tak w dobrach monarszych, kościelnych, jak i szlacheckich.

Żadna z wymienionych ustaw nie przyniosła bezpośrednich skutków. W początkach XVI wieku były w Polsce obszary, gdzie pańszczyzny tygodniowej niemal nie znano (lub gdzie praktykował ją tylko Kościół), ale też takie, gdzie stanowiła ono obciążenie powszechne.


Reklama


Decyzji książąt, królów i sejmików nie próbowano w żaden sposób narzucać – rozstrzygał każdorazowo właściciel danej ziemi i folwarku. Odgórne akty stanowiły jednak wyraźny symbol kierunku, w jakim zmierzała polska wieś.

Przeczytaj też o nieludzkiej przemocy na wsi pańszczyźnianej. „Bicie polskim sposobem” budziło przerażenie u obcokrajowców

***

O tym jak wyglądało życie na polskiej wsi, czym naprawdę była pańszczyzna i jak chłopi nad Wisłą stali się niewolnikami przeczytacie w mojej nowej książce pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021). Do kupienia na Empik.com.

Cała prawda o życiu polskich chłopów pańszczyźnianych

Wybrana bibliografia

  1. Guzowski P., Chłopi i pieniądze na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych, Avalon 2008.
  2. Guzowski P., The Role of Enforced Labour in the Economic Development of Church and Royal Estates in 15th and 16th-century Poland [w:] Serfdom and slavery in the European economy, 11th-18th centuries, red. S. Cavaciocchi, Firenze University Press 2014.
  3. Kołacz M., Powinności chłopskie w ziemi chełmskiej w XV–XVI wieku [w:] Między Zachodem a Wschodem, t. 4: Życie gospodarcze Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku, red. J. Wijaczka, Wydawnictwo Adam Marszałek 2007.
  4. Wroniszewski J., Szlachta ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Zagadnienia społeczne i gospodarcze, Wydawnictwo Historyczne 2001.
  5. Wyczański A., Wieś polskiego odrodzenia, Książka i Wiedza 1969.
Autor
Kamil Janicki
2 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.