Edukacja kobiet w przedwojennej Polsce. Równy dostęp do wykształcenia dla obu płci był fikcją

Przed odzyskaniem niepodległości dostęp polskich kobiet do edukacji był bardzo utrudniony. W wolnej Polsce – w warunkach formalnego równouprawnienia – też nie udało się zwalczyć głęboko zakorzenionej dyskryminacji.

W okresie zaborów na drodze kształceniu kobiet stały braki miejsc w szkołach, przeszkody ekonomiczne, ale też – stawiane na pierwszym miejscu obowiązki domowe. Już kilkuletnie dziewczynki pomagały rodzinie, wykonując prace gospodarskie bądź pilnując młodszego od siebie rodzeństwa. Ogromne znaczenie miały również bariery prawne.


Reklama


Trzy zabory, trzy systemy

W zaborze pruskim edukacja podstawowa była dostępna dla obu płci, ale średnia – już tylko dla mężczyzn. Chcąc uczyć się dalej, dziewczęta musiały wyjeżdżać do Kongresówki lub poza ziemie polskie, na co mogły sobie pozwolić tylko nieliczne.

Pod zaborem rosyjskim dziewczętom wolno było uczęszczać do szkół średnich i wyższych, jednak władze carskie niechętnym okiem patrzyły na żeńskie placówki oświatowe i unikały wydawania pozwoleń na ich zakładanie.

Uczennice klasy pierwszej w Radomiu. Fotografia z początku XX wieku.

Dostęp do kształcenia był dla Polek najszerszy i najswobodniejszy w Galicji. Co więcej nauczanie odbywało się w języku polskim. Od 1896 roku kobiety mogły tam też zdawać na uniwersytety.

Bez względu na zabór, wysiłki w kierunku zdobycia edukacji przez dziewczęta wymagały wsparcia rodziny oraz funduszy. W praktyce zamykało to drogę do wykształcenia osobom, które wywodziły się ze skromniejszych gospodarstw lub z mniej postępowych środowisk.


Reklama


Nierówne szanse

Trudno się dziwić, że w 1921 roku w Polsce było wyraźnie więcej analfabetek (35,7%) niż analfabetów (30%). Najgorzej sytuacja wyglądała w województwie poleskim, gdzie aż 80,1% kobiet (i 71,1% mężczyzn) nie umiało czytać ani pisać.

Ogółem podczas pierwszego spisu powszechnego tylko 38,7% kobiet mogło się pochwalić ukończeniem choćby podstawowej edukacji. Mężczyzn z dowolnym wykształceniem było 47,1%.

Uczennice prywatnego gimnazjum żeńskiego w Inowrocławiu, rok 1936. Nad głowami dziewcząt cytat motywacyjny z Józefa Piłsudskiego.

Co zrozumiałe największa była różnica w liczbie osób legitymujących się dyplomem uczelni wyższej. Posiadało go 1,2% mężczyzn, ale tylko 0,2% kobiet.

Walka ze stereotypami

Dopiero w następstwie wojny dziewczynki zostały w pełni włączone do systemu wychowania młodzieży, choć nie bez sprzeciwu konserwatywnych środowisk. Wielu krytyków niezmiennie uważało, że kobieta powinna być cichą i uległą panią domu.


Reklama


W ich opinii przesadna edukacja zagrażała charakterowi i moralności dziewcząt. Zmiana była jednak nieuchronna i – jak pisze Robert Kotowski w książce Dziewczęta w mundurkach – „dotychczasowe stereotypy uległy rozproszeniu”.

Rosnące różnice

Mimo formalnych i obyczajowych przemian dysproporcji nie udawało się zniwelować. Poziom wykształcenia kobiet zwiększał się, ale szybciej rosła przeciętna edukacja mężczyzn.

Uczeń i uczennica gimnazjum w mundurkach szkolnych. Rok 1933.
Uczeń i uczennica gimnazjum w mundurkach szkolnych. Rok 1933.

W roku 1931 w Polsce wciąż było 27,9% analfabetek (o 7,8 punktów procentowych mniej niż przed dekadą) i tylko 17,8% analfabetów (o 12,2 punktów procentowych mniej).

Szkoła średnia? Lepiej (i taniej) być chłopakiem

Różnice widać było także w dostępie do edukacji średniej. W 1921 roku 36,7% wszystkich szkół średnich w kraju stanowiły placówki żeńskie – było ich 261. Działały też 173 koedukacyjne szkoły średnie (23,9%).


Reklama


Dziewczęta stanowiły 40% ogółu młodzieży odbierającej edukację na tym szczeblu. Miejsc w państwowych placówkach edukacyjnych wystarczało jednak zaledwie dla kilkunastu procent z nich. Reszta musiała uczęszczać do kosztownych szkół prywatnych. Co ważne, chłopcy pod tym względem znajdowali się w wyraźnie lepszej sytuacji.

O problemach polskiej edukacji i skali analfabetyzmu w II Rzeczpospolitej przeczytacie też w artykule Rafała Kuzaka.

Bibliografia

  • Kotowski R., Dziewczęta w mundurkach. Młodzież żeńska szkół średnich w Polsce w latach 1918–1939, Kielce 2013.
  • Stańczyk P., Wykształcenie ludności II Rzeczypospolitej w świetle badań GUS, „Społeczeństwo i Ekonomia”, nr 1 (2016).
Autor
Aleksandra Zaprutko-Janicka
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.