Finansowe skutki pierwszego rozbioru Polski. Spadek dochodów państwa był katastrofalny

W dyskusjach na temat prób ratowania polskiej niepodległości u schyłku XVIII stulecia o wiele zbyt rzadko przewija się wątek finansowy. Niesłusznie. Nic nie ilustruje skali wyzwania stojącego przed Polakami lepiej niż dochody państwa.

Badania nad budżetem Polski za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego prowadził w latach 70. XX wieku Marian Drozdowski. Jego rachunki dają do myślenia.


Reklama


Profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ustalił, że na skutek pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej w roku 1772 nastąpił wprost okulawiający spadek dochodów państwa. Widać go dobrze na przykładzie kilku wybranych podatków.

Wpływy budżetu przed i po pierwszym rozbiorze

Wpływy z pogłównego, pogłównego żydowskiego, kwarty i hiberny (podatki na wojsko) oraz łanowego (podatek gruntowy) w samej tylko Koronie spadły z 8 334 000 do 4 848 000 złotych polskich, a więc o prawie 42%.

Między innymi w wyniku utraty Gdańska wpływy z ceł drastycznie spadły (Wojciech Gerson/domena publiczna).
Między innymi w wyniku utraty Gdańska wpływy z ceł drastycznie spadły (Wojciech Gerson/domena publiczna).

Nawet bardziej radykalny był spadek dochodów z ceł. Na początku lat 70. XVIII wieku były one pięć razy niższe, niż we wcześniejszej dekadzie. Ogromnie zmniejszyło się też czopowe – podatek od wyrobu i importu trunków.

Ćwierć miliarda dzisiejszych złotych

Później podejmowano wprawdzie próby odbudowy budżetu, a nawet znacząco podniesiono jego wysokość, ale dysproporcja między dochodami Polski, a krajów ościennych wciąż byłą wprost astronomiczna.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Jak podawał Emanuel Roztworowski w swojej Historii powszechnej. Wiek XVIII w 1788 roku łączne dochody skarbowe Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego wynosiły około 20 milionów złotych polskich.

Tę abstrakcyjną liczbę można spróbować przeliczyć na dzisiejsze pieniądze. Według metody Zbigniewa Żabińskiego (porównującej realne koszty żywności w różnych epokach) byłoby to ćwierć miliarda złotych z 2020 roku.

Angielska satyryczna rycina przedstawiająca sytuację w Europie w 1772 roku (domena publiczna).
Angielska satyryczna rycina przedstawiająca sytuację w Europie w 1772 roku (domena publiczna).

Trzydzieści osiem razy więcej

Obiektywnie niewiele, jak na państwo mające wciąż około dziesięciu milionów mieszkańców. Ale przede wszystkim niewiele na tle innych krajów.

W 1788 roku 8 milionów złotych odpowiadało 60 tonom srebra. Dochody Prus wynosiły tymczasem 425 ton srebra (siedem razy więcej), Rosji 900 ton (piętnaście razy więcej), a Austrii aż 960 ton (szesnaście razy więcej).


Reklama


Łączne wpływy skarbowe wszystkich trzech zaborców były trzydzieści osiem razy wyższe od dochodów Polski. Żaden wysiłek nie pozwoliłby zniwelować tej różnicy, o ile nie udałoby się rozbić porozumienia mocarstw. To zaś – pomimo podejmowanych prób – nigdy nie doszło do skutku.

Przeczytaj również o narodowościach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Czy Polacy stanowili mniejszość we własnym kraju?

Bibliografia

  1. Drozdowski Marian, Podstawy finansowe działalności państwowej w Polsce 1764-1973, Warszawa-Poznań 1975.
  2. Kuklo Cezary, Łukasiewicz Juliusz, Leszczyńska Cecylia, Historia Polski w liczbach. Polska w Europie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2014.
  3. Rostworowski Emanuel, Historia powszechna. Wiek XVIII, PWN, Warszawa 1994.
  4. Żabiński Zbigniew, Systemy pieniężne na ziemiach polskich, Ossolineum, Wrocław-Kraków 1981.
  5. Obliczenia własne trofy dla roku 2020 według metody Zbigniewa Żabińskiego.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.