Hiperinflacja w przedwojennej Polsce. W ciągu czterech lat ceny wzrosły o 2 500 000%

Lawinowy wzrost cen nie był zjawiskiem unikalnym dla Rzeczpospolitej. Inflacja w największym stopniu uderzyła w Niemcy. Nad Wisłą też jednak stanowiła jedno z czołowych wyzwań epoki.

Do listopada 1923 roku ceny w Republice Weimarskiej wzrosły o niewiarygodne miliard procent, a w obiegu znalazły się banknoty z nominałem 100 bilionów marek. W Gdańsku, posiadającym odrębny system walutowy, kryzys był niemal równie dotkliwy.


Reklama


Poza tym kryzys wystąpił też w Austrii (14 000%) czy na Węgrzech (23 000%). Wszystko to jednak były kraje pokonane, które koszty wojny pokrywały olbrzymimi pożyczkami wewnętrznymi. Polska nie posiadała podobnego balastu.

Przyczyny polskiej inflacji

Wojciech Morawski podaje, że u nas hiperinflacja była „skutkiem zniszczeń wojennych i wojny polsko-radzieckiej”. To prawda, ale wniosek wypada rozwinąć. Kryzys był przede wszystkim wynikiem desperackich i niefrasobliwych decyzji władz.

Jednym z najbardziej zniszczonych polskich miast w czasie Wielkiej Wojny były Gorlice (domena publiczna).
Zniszczenia z okresu Wielkiej Wojny walnie przyczyniły się do późniejszej hiperinflacji. Na zdjęciu riuny Gorlic (domena publiczna).

Odrodzona Polska, zwłaszcza w pierwszych miesiącach, była państwem w ogromnym stopniu teoretycznym. Posiadała zalążki administracji, władze centralne, ale za to nie miała niemal żadnych dochodów.

Z czasem koszty tylko rosły, zwłaszcza wobec przybierających na sile działań zbrojnych. Kolejni ministrowie finansów okazywali się jednak zupełnie niezdolni do zbilansowania budżetu. U zarania niepodległości podatki były minimalne, a ich ściganie szczątkowe. Wszelkie próby reform utrącano.

Łączne dochody budżetowe w 1919 roku sięgnęły 1,9 mld marek polskich. Wydatki były jednak cztery razy wyższe: 7,5 mld. Różnicy nie pokrywano z kredytów zagranicznych, bo do tych Polska nie miała szerszego dostępu, ale niemal w całości – z masowego dodruku pieniędzy.

Prowizorka na lata

Edward Taylor – poznański ekonomista i autor książki Inflacja polska wydanej w 1926 roku – podkreślał, że działalność Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej zorganizowano „bez przemyślenia”.


Reklama


Bank emisyjny nie cieszył się nawet pozorną niezależnością. W pełni podlegał rządowi, a zabezpieczenia były tak nikłe, że zdarzało się, iż sami tylko ministrowie finansów – bez konsultacji z premierem czy przedstawieniem sprawy na posiedzeniu gabinetu – decydowali o dodruku marek. Waluta, mimo pierwotnych założeń, nie miała też faktycznego zabezpieczenia w zasobach kruszców czy dewizach.

Produkowano ją w olbrzymich ilościach. W chwili odzyskania niepodległości wszystkich marek polskich było w obiegu 880 mln. Już w grudniu 1918 roku emisję podniesiono o 500 mln, a do czerwca 1919 – o kolejne 850 mln. Jak podaje Cecylia Leszczyńska w książce Polska polityka pieniężna i walutowa w latach 1924–1936, u schyłku 1920 roku – gdy kresu dobiegała wojna polsko-bolszewicka – krążyło już łącznie 55 mld marek polskich.

Poznajcie prawdę o tym jak żyli nasi pradziadkowie dzięki książce Przedwojenna Polska w liczbach (Bellona 2020).
Poznajcie prawdę o tym, jak żyli nasi pradziadkowie w książce Przedwojenna Polska w liczbach, przygotowanej przez zespół WielkiejHISTORII.pl.

Pieniądz bez pokrycia, budżet bez reformy

W sytuacji, gdy pozbawiony pokrycia pieniądz zalewał kraj, ceny stale szły w górę. W 1919 roku inflacja wyniosła łącznie aż 1123%. Potem sytuacja uległa pewnej poprawie (435% w 1920 roku, 395% w 1921). Historyk gospodarki

Zbigniew Landau podkreślał, że ustabilizowanie granic dało „obiektywne warunki” do naprawy skarbu państwa. Nie wykorzystano jednak okazji. Pieniądze wciąż były drukowane i to nawet w ilościach znacznie przekraczających potrzeby samego aparatu rządowego. Podatki pozostawały o wiele zbyt niskie, a budżet był zupełnie niestabilny.


Reklama


W 1921 roku wydatki przekroczyły dochody o 154%, w 1922 roku o 94%, w 1923 – o 124%.

Korzyści z inflacji?

Doraźnie próbowano kamuflować deficyt, ukrywać koszty wojskowe. Blokowano też swobodny obrót dewizami, a na początku 1919 roku wprowadzono wręcz (szybko odwołany) zakaz posiadania złota przez osoby prywatne. Aż do lata 1921 roku obowiązywały też ceny urzędowe oraz reglamentacja dóbr na kartki.

Pod koniec 1920 roku w obiegu było już 55 miliardów marek polskich (Gabinet Numizmatyczny Damian Marciniak/CC BY-SA 4.0).

Żadna prowizorka nie rozwiązywała jednak źródeł problemu. Rządowi ekonomiści niekoniecznie zresztą palili się do ich rozwiązania, w monstrualnej zwyżce cen widząc narzędzie napędzania koniunktury.

W takich okolicznościach nikt nie brał już pod uwagę szybkiego wprowadzenia nowej waluty. Decyzję o zastąpieniu marek złotymi odkładano ze świadomością, że bez radykalnej reformy skarbowej, także ta waluta natychmiast straci wartość.


Reklama


Finansowa katastrofa

Kryzys jątrzył się, aż wreszcie w roku 1923 zupełnie wymknął się spod kontroli. Inflacja przeszła w hiperinflację. W samym tylko marcu ceny wzrosły o przeszło 50%. W październiku było to już 360%. W całym roku – 35 714%!

Oszczędności traciły na wartości nawet nie z dnia na dzień, ale z godziny na godzinę. Zahamowano akcję kredytową. Nie opłacało się też prowadzić zwykłego handlu, bo pieniądze uzyskiwane za sprzedaż towaru po tygodniu mogły mieć wartość papieru toaletowego.

Jednego dnia określony przedmiot kosztował wiadro marek, innego – już taczki wypełnione takimi samymi banknotami. Pensje trzeba było podnosić nawet nie miesięcznie, ale tygodniowo lub co kilka dni i wypłacać je w częściach, by pracownicy byli w stanie zrobić z nich jakikolwiek użytek.

Najwyższy nominał w dziejach Polski

W 1921 roku banknotem o najwyższym nominale było 5000 marek. W marcu 1922 roku drukowano już bilety 250 000-markowe. W listopadzie, jak podkreśla Wojciech Morawski, do obiegu wszedł pieniądz o najwyższym nominale w całych dziejach Polski: 10 mln marek.

Karykatura z 1922 roku przedstawiająca skutki szalejącej hiperinflacji (A. Kościukiewicz/domena publiczna).
Karykatura z 1922 roku przedstawiająca skutki szalejącej hiperinflacji (A. Kościukiewicz/domena publiczna).

Kryzys inflacyjny rujnował budżety domowe, wpędzał ludzi w nędzę, sprawiał, że bezrobocie szybowało w górę. Prowadził też zupełnie bezpośrednio do śmierci. W listopadzie 1923 roku w Krakowie doszło do strajku robotniczego, który został krwawo stłumiony przez policję. Zginęły 32 osoby.

„Szybka” reakcja

Dopiero gdy katastrofa sięgnęła zenitu, władze podjęły rzeczywiste starania na rzecz zbilansowania budżetu i wdrożenia nowej waluty, opartej na rezerwach kruszców i walut.


Reklama


Na początku 1924 roku zaczął działać, projektowany od lat, Bank Polski. 28 kwietnia nowa instytucja wyemitowała złotówki, w pierwszej kolejności te, które wydrukowano zaraz po odzyskaniu niepodległości. Do tego czasu polska inflacja sięgnęła łącznie 2 500 000%, a jednego złotego otrzymywano w zamian za 1 800 000 marek.

Opinia ekonomisty Grzegorza Wójtowicza, jakoby reforma skarbu i waluty została przeprowadzona „szybko” zdecydowanie nie brzmi przekonująco.

****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Przedwojenna Polska w liczbach (Bellona 2020)To wspólna publikacja autorstwa członków zespołu portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca jak naprawdę wyglądało życie w II RP.

Prawda o życiu naszych pradziadków

Bibliografia

  1. Jezierski Andrzej, Leszczyńska Cecylia, Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2003.
  2. Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1991.
  3. Leszczyńska Cecylia, Polska polityka pieniężna i walutowa w latach 1924-1936, Warszawa 2013.
  4. Morawski Wojciech, Od marki do złotego. Historia finansów Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2008.
  5. Wójtowicz Grzegorz, Wójtowicz Anna, Historia monetarna Polski, Warszawa 2003.
Autor
Kamil Janicki
1 komentarz
  • „Odrodzona Polska, zwłaszcza w pierwszych miesiącach, była państwem w ogromnym stopniu teoretycznym. Posiadała zalążki administracji, władze centralne, ale za to nie miała niemal żadnych dochodów.”

    O, to zupęłnie jak teraz!

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.