Kolaboranci w granatowej policji. Polscy funkcjonariusze rozstrzeliwali rodaków i mordowali Żydów

Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa była jedyną formacją złożoną z Polaków na okupowanych terenach, której Niemcy pozwolili nosić broń. Z założenia granatowi policjanci stali na straży prawa. Szybko jednak część z nich splamiła swój honor otwartą kolaboracją z wrogiem. Nawet co dziesiąty zdradził.

Początkowo główne obowiązki Policji Polskiej (PP) obejmowały typowe zadania policyjne, powiązane z misją utrzymania porządku publicznego: służbę wartowniczą w różnych instytucjach okupacyjnych, np. w sądach podczas przesłuchań i rozpraw, kierowanie ruchem drogowym i ulicznym, egzekucję rozmaitych zarządzeń, np. przepisów sanitarno-higienicznych, ochronę urzędników administracji cywilnej w kontaktach z petentami, towarzyszenie różnym jednostkom niemieckiej policji i asystowanie im podczas wykonywanych zadań, takich jak pilnowanie aresztantów itp.


Jawne prześladowanie ludności

Z czasem polskich policjantów coraz częściej wykorzystywano do działań graniczących z kolaboracją. Już w czasie jednej z narad w 1940 roku Bruno Streckenbach, Dowódca Policji Bezpieczeństwa (BdS) w Generalnym Gubernatorstwie, powiedział Hansowi Frankowi, że PP należy użyć przeciwko polskiej ludności:

Nasze doświadczenia z Policją Polską są stosunkowo dobre. […] Niezbędne jest, ażeby ci polscy policjanci znali ludzi i bezwarunkowo wydawali ich nam, ręce, która ich karmi.

Początkowo zadania Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa skupiały się na utrzymania porządku publicznego. Na zdjęciu  polski policjant kieruje ruchem na skrzyżowaniu ulic Nowy Świat i Książęcej w Warszawie (domena publiczna).
Początkowo zadania Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa skupiały się na utrzymania porządku publicznego. Na zdjęciu polski policjant kieruje ruchem na skrzyżowaniu ulic Nowy Świat i Książęcej w Warszawie (domena publiczna).

Między innymi zadania policji granatowej, które rychło wykroczyły poza proste wykonywanie obowiązków i przeobraziły się w jawne prześladowania ludności, obejmowały dochodzenie w sprawie różnych przestępstw gospodarczych. Policjanci często wykazywali się nadgorliwością w zabieraniu produktów rolnych, tzw. kontyngentów żywności, na wsiach i w zwalczaniu szmuglu, co powodowało, że ludzie nie dojadali, i zasługuje na miano otwartej kolaboracji z okupantem.

Ucisk ekonomiczny

Do tej samej kategorii wypada zaliczyć konfiskaty nielegalnych towarów oraz wyłudzenia od chrześcijańskich Polaków i Żydów, aresztowanych w powiązaniu z wykroczeniami gospodarczymi, w istocie z oczywistym zamiarem przywłaszczenia ich pieniędzy i innych dóbr.

Praktyki takie stały się coraz częstsze po utworzeniu zamkniętych dzielnic żydowskich w licznych miejscowościach, gdyż sytuacja bytowa Żydów była jeszcze gorsza od tej będącej udziałem Polaków. Zgodnie z raportem polskiego podziemia:

Po powstaniu gett zdeprawowanie mundurowych [granatowych policjantów] przybrało najbardziej prymitywne formy. Współudział w szmuglu, przemycanie Żydów za mury getta [i] wyłudzanie pieniędzy od uciekinierów to tylko niektóre z ich źródeł nieuczciwych dochodów. Ten proceder ograbiania każdego, kto wpadł im w łapy, stał się tak powszechny, że nawet Niemcy to dostrzegli i wydali odnośne instrukcje w lipcowym okólniku dla kierownictwa [polskiej policji].

Przeczytaj też: Tysiące Polaków donosiły Niemcom na sąsiadów i znajomych. Jak Państwo Podziemne oceniało tych zdrajców?

Taki nacisk ekonomiczny trwał, a nawet przybierał coraz to nowe formy, takie jak wymuszanie wielokrotnie zawyżonych opłat, blokowanie dostaw żywności z prowincji do miast i żydowskich gett, organizowanie punktów kontrolnych na drogach dojazdowych, stacjach kolejowych i mostach, wreszcie przeszukiwanie pociągów. Niemieccy okupanci – a zatem i PP – przywiązywali szczególne znaczenie do kwestii czarnego rynku. Aby nad nim zapanować, organizowali „naloty” na sklepy i magazyny i likwidowali bazary.

Udziała w łapankach

Polscy policjanci dostawali ścisłe polecenia w sprawie tego, ilu handlarzy trzeba zatrzymać, by wywiązać się z narzuconych limitów. Pomimo tej presji ze strony niemieckich zwierzchników próby likwidacji pokątnego handlu niewiele przyniosły. Do innych zadań PP, które nierzadko prowadziły do nadużywania władzy, należał przymusowy nabór polskich robotników do pracy w Niemczech.

Tekst stanowi fragment jednego z rozdziałów książki Waffen SS (Znak Horyzont 2019).
Tekst stanowi fragment jednego z rozdziałów książki Waffen SS (Znak Horyzont 2019).

Początkowo funkcjonariusze PP mieli doprowadzać wskazane osoby, z list nazwisk sporządzanych przez Urząd Pracy (Arbeitsamt), do punktów zbiorczych. Po pewnym czasie policjanci musieli już urządzać „obławy”, aby dostawić wyznaczoną liczbę ludzi do robót w Rzeszy. Polska prasa podziemna ostro potępiała ten proceder:

Polacy, ci zatrudnieni w urzędach pracy i tzw. granatowa policja, którzy uczestniczą w tzw. łapankach i którzy dają się wykorzystywać w taki jawny i szkodliwy sposób w działaniach przeciwko współobywatelom, zostaną bezwzględnie ukarani.

Mobilizowania PP do udziału masowych aresztowań podczas obław, obejmujących całe dzielnice, z czasem w dużym stopniu zaniechano wskutek wielu protestów policjantów uczestniczących w takich akcjach – nigdy jednak nie zrezygnowano z tego całkowicie.


Równocześnie powstawały w niektórych oddziałach PP „grupy myśliwskie”, złożone ze skorumpowanych polskich policjantów, które gorliwie żerowały nie nieszczęściu Żydów i Polaków, prześladując ich dla własnego zysku. W jednym z raportów podziemia z Warszawy z października 1942 roku czytamy:

Pomimo zawieszenia masowych obław, odnotowano kilka mniejszych łapanek, przeprowadzanych wieczorami przez granatową policję (niektórzy policjanci urządzali je na własną rękę).

Udział policji granatowej w egzekucjach

Za niewątpliwy akt kolaboracji trzeba uznać udział polskich policjantów w egzekucjach i akcjach terrorystycznych przeciwko ludności. Takie egzekucje zaczęły się w Warszawie na początku 1941 roku. 12 lutego PP rozstrzelała kobietę podejrzewaną o zabicie folksdojcza.

Granatowa policja asystowała Niemcom prześladującym  Polaków. Często funkcjonariusze brali  również czynny udział w takich akcjach (Bundesarchiv/ Kintscher/CC-BY-SA 3.0).
Granatowa policja asystowała Niemcom prześladującym Polaków. Często funkcjonariusze brali również czynny udział w takich akcjach (Bundesarchiv/ Kintscher/CC-BY-SA 3.0).

Latem 1941 roku inna jednostka PP rozstrzelała 12 Polaków, u których znaleziono broń. W połowie listopada 1941 roku doszło do pierwszej masowej egzekucji w warszawskim getcie; 32 polskim policjantom rozkazano wtedy rozstrzelać ośmiu Żydów.

Wobec licznych protestów zgłaszanych przez funkcjonariuszy PP, 21 marca 1942 roku Gerhard Winkler, BdO w Generalnym Gubernatorstwie, wydał ogólny zakaz wykorzystywania PP do przeprowadzania egzekucji. I chociaż wspomniany zakaz ograniczył liczbę podobnych incydentów w następnych tygodniach i miesiącach, to nadal się one zdarzały. Później polscy policjanci wielokrotnie bywali wykorzystywani do asystowania w egzekucjach albo rozkazywano im osobiście likwidować więźniów.

Przeprowadzanie egzekucji było działaniem w tak oczywisty sposób wymierzonym przeciwko polskiej ludności, że co rusz dochodziło do przypadków odmowy rozstrzelania schwytanych Polaków lub Żydów przez polskich policjantów (np. w Opolu Lubelskim 23 października 1942 roku). O presji wywieranej na polskich funkcjonariuszy oraz niebezpieczeństwach związanych z podobną niesubordynacją świadczyć może zdarzenie, które miało miejsce w Lesie Kabackim na południe od Warszawy.

Przeczytaj też: Niemcy przyszli spalić mój dom i zabić rodzinę. Nasłała ich sąsiadka

Tam polscy policjanci odmówili rozstrzelania więźniów z osławionego więzienia na Pawiaku. Dwóch z tych funkcjonariuszy od razu skazano na śmierć, a pozostałych ostatecznie zmuszono do uczestniczenia w egzekucji.

Policja granatowa a prześladowanie Żydów

Udział policji granatowej w prześladowaniach Żydów nie ograniczał się jedynie do uczestnictwa w egzekucjach żydowskich ofiar. Wkrótce po ogłoszeniu 15 października 1941 roku „drugiej dyrektywy o ograniczeniu prawa stałego pobytu w Generalnym Gubernatorstwie” Viktor Pesch, Komendant Policji Porządkowej (KdO) w dystrykcie warszawskim, wydał zarządzenie jednoznaczne w swojej treści:

Dla zapewnienia wprowadzenia powyższej dyrektywy w Generalnym Gubernatorstwie, w przyszłości w razie prób ucieczek z getta każdy pol.[ski] policjant ma użyć broni palnej, także przeciwko kobietom i młodocianym. Ponadto, jak podkreślałem w wielokrotnie wydawanych zarządzeniach, jest to główne zadanie Policji Pol.[skiej].

Niemcy oczekiwali od granatowych policjantów, że ci będą strzelać do zauważonych uciekinierów z gett (Bundesarchiv/Ludwig Knobloch/CC-BY-SA 3.0).
Niemcy oczekiwali od granatowych policjantów, że ci będą strzelać do zauważonych uciekinierów z gett (Bundesarchiv/Ludwig Knobloch/CC-BY-SA 3.0).

Powyższy cytat wskazuje, że nie była to pierwsza inicjatywa tego rodzaju podjęta przez KdO. Wedle Pescha, pilnując obrębu getta, patrole Policji Porządkowej, a zwłaszcza podlegającej jej PP, powinny były uczynić z samorzutnego mordowania żydowskich uciekinierów standardową praktykę w dystrykcie warszawskim.

Policja granatowa bywała też często wykorzystywana podczas akcji „Reinhard”, gdy w całym Generalnym Gubernatorstwie przystąpiono do likwidowania żydowskich dzielnic i osiedli, a ich mieszkańców albo rozstrzeliwały na miejscu niemieckie oddziały policyjne, albo też wywożono ich do obozów zagłady (takich jak Bełżec, Sobibór, Treblinka i Majdanek) i tam mordowano. […]

Podczas akcji deportacyjnych z osiedli żydowskich PP zazwyczaj obstawiała granice getta, lecz czasem także przeszukiwała żydowską miejscowość bądź dzielnicę. Nie wszyscy policjanci zachowywali się wtedy przyzwoicie, jak zapisał w swoim dzienniku pewien polski lekarz ze Szczebrzeszyna w dystrykcie lubelskim bezpośrednio po wywózce Żydów z tamtejszego getta:

Dzisiaj działają „nasi” żandarmi i granatowi policjanci, którym kazano zabijać na miejscu każdego złapanego Żyda. Rozkaz ten wykonują bardzo gorliwie. Od rana zwożą furmankami z różnych stron miasta, a najwięcej z żydowskiej dzielnicy zwanej „Zatyły”, trupy zabitych Żydów.

Na kirkucie kopią duże doły i tam grzebią [zamordowanych]. W ciągu całego dnia wynajdywano Żydów w najrozmaitszych kryjówkach. Rozstrzeliwano ich na miejscu lub odprowadzano na kirkut i tam zabijano.

Setki zabitych granatowych policjantów

[…] Zaangażowanie części policji granatowej w niemiecką okupacyjną tyranię i udział w obławach na Żydów, akcjach antypartyzanckich oraz terrorystycznych „pacyfikacjach” na polskiej wsi doprowadziło do tego, że policjanci kolaborujący z okupantem często padali ofiarą ataków i zamachów.

Tekst stanowi fragment jednego z rozdziałów książki Waffen SS (Znak Horyzont 2019).
Tekst stanowi fragment jednego z rozdziałów książki Waffen SS (Znak Horyzont 2019).

Wedle oficjalnych niemieckich statystyk funkcjonariusze PP byli szczególnie narażeni na śmierć w trakcie wykonywania służbowych obowiązków: w samym tylko 1942 roku w Generalnym Gubernatorstwie średnio co cztery dni ginął polski policjant. Zachowane dane statystyczne wskazują, że w zaledwie trzymiesięcznym okresie w 1944 roku postrzelono śmiertelnie 186 policjantów i zraniono kolejnych 73.

Granatowi policjanci w służbie ojczyzny

Z drugiej strony wypada podkreślić, że równocześnie bardzo wielu polskich policjantów współdziałało z różnymi instytucjami polskiego ruchu oporu. Zarówno Rząd Polski na uchodźstwie, jak i większość ugrupowań podziemnych (z wyjątkiem prosowieckich komunistów) milcząco godzili się z faktem utworzenia PP z byłych pracowników przedwojennej Policji Państwowej.

Dla większości oficerów wyższej rangi oraz zdecydowanej większości etatowych funkcjonariuszy PP oczywista była potrzeba infiltrowania niemieckich struktur policyjnych i przekazywania informacji na ich temat polskim organizacjom pod-ziemnym. […]

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Od 1944 roku zdecydowana większość polskich policjantów była uważana przez Niemców za ludzi niewiarygodnych, a ich środowisko było bardzo poważnie infiltrowane przez podziemie. Skutkowało to podejmowaniem kroków odwetowych. […]. Jak twierdzi Adam Hempel, polski ekspert w dziedzinie historii PP, ogółem około 10–15 procent granatowych policjantów albo znalazło się do obozach koncentracyjnych, albo zginęło z rąk Niemców.

Ilu granatowych policjantów kolaborowało?

W istocie nadzwyczaj trudno o oszacowanie „stopnia”, w jakim kolaborowali z okupantem polscy policjanci. Według Adama Hempela, bazującego na danych zebranych przez polski ruch podziemny, za kolaborantów można uznać do 10 procent granatowych policjantów i pracowników polskiej policji kryminalnej.

W latach powojennych byli polscy policjanci byli traktowani bardzo nieufnie i spadły na nich liczne kary. Po wkroczeniu Armii Czerwonej Polska uległa przymusowej komunizacji. Związek Sowiecki nie uznał Rządu RP na uchodźstwie i zastąpił go marionetkowymi władzami komunistycznymi, zorganizowanymi w Lublinie. Te z kolei uznały wszystkich byłych funkcjonariuszy PP za „wrogów klasowych”, podejrzewanych o kolaborowanie z niemieckimi okupantami.

Zdaniem Adama Hempela o kolaborację z Niemcami można oskarżyć około 10 procent  granatowych policjantów i pracowników polskiej policji kryminalnej. Na ilustracji ulotka  opublikowana przez Kierownictwo Walki Cywilnej w Krakowie (domena publiczna).
Zdaniem Adama Hempela o kolaborację z Niemcami można oskarżyć około 10 procent granatowych policjantów i pracowników polskiej policji kryminalnej. Na ilustracji ulotka opublikowana przez Kierownictwo Walki Cywilnej w Krakowie (domena publiczna).

Na mocy […] dekretu z 31 sierpnia 1944 roku, o karaniu zbrodniarzy wojennych i zdrajców, około 600 z mniej więcej 15 000 byłych polskich policjantów postawiono przed komunistycznymi sądami i skazano. Większość z nich dostała wieloletnie wyroki więzienia.

W szczególnych przypadkach policjanci bywali nawet skazywani na śmierć. Jednak ponieważ komunistyczne trybunały w Polsce karały wszelką działalność antykomunistyczną, niezależnie od jej charakteru, to liczba skazańców mówi niewiele o tym, w jakiej mierze byli oni faktycznie uwikłani w kolaborację.

Pół miliona Europejczyków walczących u boku Niemców pod sztandarem Waffen-SS. Kolaboranci? Zdrajcy? Oportuniści? Kim byli nieniemieccy członkowie tej zbrodniczej organizacji? Dowiedz się więcej z nowej książki Jochen Boehler, Robert Gerwarth i Jacka Młynarczyka.


Źródło

Tekst stanowi fragment książki Waffen SS, wydanej nakładem Znaku Horyzont (2019). Książkę znajdziesz w atrakcyjnej cenie na empik.com.

Tytuł, lead, śródtytuły i teksty w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Kup książkę z rabatem na empik.com

Autor
Jacek Andrzej Młynarczyk
2 komentarze
  • Czy może mi ktoś odpowiedzieć na pytanie: dlaczego piszecie o mordowaniu żydów a nie polaków skoro byli oni polakami czy w tamtym czasie obowiązywało dla nich inne prawo, był wtedy podział nie mogę tego zrozumieć,

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.