Kosynierzy gdyńscy. Czy polscy robotnicy naprawdę szarżowali z kosami na Niemców we wrześniu 1939 roku?

Strona główna » II wojna światowa » Kosynierzy gdyńscy. Czy polscy robotnicy naprawdę szarżowali z kosami na Niemców we wrześniu 1939 roku?

Kosynierzy stanowią jeden z symboli insurekcji kościuszkowskiej. Trudno jednak wyobrazić sobie, aby kosa mogła być skuteczną bronią w nowoczesnym konflikcie zbrojnym. Tymczasem podczas walk o Gdynię we wrześniu 1939 roku sformowano cały batalion kosynierów. Jak do tego doszło?

Na pomysł stworzenia oddziału uzbrojonego w kosy postawione na sztorc wpadł Kazimierz Rusinek. Socjalistyczny działacz od pierwszych dni wojny stał na czele ochotniczych formacji złożonych z gdyńskich robotników. Pomagali oni przy budowie umocnień w mieście oraz jego okolicach. Podporucznikowi rezerwy to jednak nie wystarczało.


Reklama


„Walka na śmierć i życie”

Rusinek uznał, że niezmobilizowani jeszcze pracownicy miejscowych fabryk powinni wziąć czynny udział w obronie przed niemieckim najeźdźcą.

Pierwszy, niewielki oddział powołano do życia już 7 września. Ale gdy następnego dnia Rusinek zgłosił dowódcy Lądowej Obrony Wybrzeża Stanisławowi Dąbkowi gotowość do walki z Niemcami, pułkownik odparł, że nie ma broni dla ochotników. Uzbrojenia brakowało nawet dla żołnierzy już znajdujących się pod jego komendą.

Dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża pułkownik Dąbek nie miał broni dla robotników chcących walczyć z Niemcami (domena publiczna).
Dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża pułkownik Dąbek nie miał broni dla robotników chcących walczyć z Niemcami (domena publiczna).

To nie zniechęciło Rusinka. Zasugerował, aby uzbrojenie oddziału stanowiły… kosy. Dąbek nie wyraził sprzeciwu. W tej sytuacji już następnego dniach w mieście pojawiła się odezwa, w której socjalistyczny działacz pisał między innymi:

Towarzysze! Wojna, jaką wywołał Hitler, ma rozstrzygnąć o życiu naszej Ojczyzny i życiu nas samych. W wojnie bierze udział regularne wojsko i zmobilizowana duchowo ludność cywilna. (…)


Reklama


Sprawa stoi tak: śmierć w obozach koncentracyjnych, podpalony dom i kalectwo zadane nożem zbrodniarzy hitlerowskich albo walka o życie. Wyboru nie ma, jest tylko jedno stanowcze postanowienie: WALKA NA ŚMIERC i ŻYCIE. Walka wszystkich i o dobro wszystkich. (…)

Czas nagli. Każda godzina rozstrzyga. Decyzja wykonana z pięciominutowym opóźnieniem ułatwia w działaniu nieprzyjacielowi. Padł rozkaz. Z pozycji wyczekiwania przechodzimy do walki, gromadzimy broń, tworzymy batalion czerwonych kosynierów i ruszamy do ataku. Na wroga, na faszyzm, za wolność Ojczyzny i naszą!

Artykuł stanowi fragment książki Tomasza Miegonia i Aleksandra Goska pt. Gdynia i Kępa Oksywska 1939 (Fundacja Historia i Kultura 2021).
Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Tomasza Miegonia i Aleksandra Goska pt. Gdynia i Kępa Oksywska 1939 (Fundacja Historia i Kultura 2021).

Kos też brakowało

Jednocześnie Rusinek podkreślał, że nie wzywa tchórzy i wątpiących w zwycięstwo. Oczekiwał, że zgłoszą się ludzie „czynu, hartu, poświęcenia, żołnierskiej odwagi i bohaterstwa”. Zbiórkę ochotników wyznaczył na 10 września przy ulicy Morskiej 98.

Wezwanie spotkało się z żywym odzewem. Chęć wstąpienia w szeregi czerwonych kosynierów wyraziły setki robotników. Ostatecznie nowoutworzony batalion liczył około 700 ludzi. Składał się z komendy, czterech kompanii oraz plutonu żandarmerii. Dowództwo nad całością powierzono podpułkownikowi Stanisławowi Wężykowi. Rusinek został jednym z oficerów jego sztabu. Po wojnie twierdził jednak, że sam stał na czele formacji.


Reklama


Największy problem stanowił brak nawet podstawowego uzbrojenia. Edmund Kosiarz w wydanej w latach 70. minionego wieku pracy poświęconej obronie Gdyni podawał, że rwącym się do walki rozdano „nieliczne karabiny i broń myśliwską, a także różnego rodzaju uzbrojenie odebrane przed wojną przestępcom i przechowywane w komisariatach policji”. Była to kropla w morzu potrzeb. Sięgnięto więc po kosy, które zawczasu przekuto na sztorc w warsztatach „Żeglugi Polskiej”.

Wspomnienia inżyniera Władysława Milewskiego dowodzą, że również ich nie starczyło dla wszystkich. Z relacji wynika, że „w Gdyni były tylko dwa sklepy żelazne, kos było w nich niewiele, coś około siedemdziesięciu”.

Niemieckie zdjęcie przedstawiające uzbrojenie kosynierów gdyńskich (domena publiczna).
Niemieckie zdjęcie przedstawiające uzbrojenie kosynierów gdyńskich (domena publiczna).

W związku z tym w warsztatach obkuwano również „stalowe szpikulce, które podobnie jak kosy osadzone były na długich trzonkach drewnianych”. Na zachowanych zdjęciach widać ponadto bagnety, a relacje mówią nawet o rzeźnickich nożach.

Zasługują na pamięć

W starszych publikacjach, takich jak na przykład Bitwy polskiego września Apoloniusza Zawilskiego czy Polska walcząca Jerzego Śląskiego, można spotkać się z informacją, że gdyńscy kosynierzy z powodzeniem wykorzystywali białą broń w starciu z Niemcami.

Autor Bitew… podawał, że taktyka użycia kosynierów została opracowana już podczas ich pierwszej styczności z wrogiem 11 września. Według Zawilskiego w trakcie walk o wieś Łężyce:

Posuwali się oni w ukryciu za piechotą aż do podstawy szturmowej. Tutaj na okrzyk „hurra” wypadli do ataku i wówczas ich kosy zbierały swoje żniwo. Kto dopadł Niemca, zatapiał w nim kosę i zaopatrywał się w jego karabin.

Kosynierzy Gdyńscy Andrzej Skibiński (z lewej) i jego syn Jan Skibiński (domena publiczna).
Kosynierzy Gdyńscy Andrzej Skibiński (z lewej) i jego syn Jan Skibiński (domena publiczna).

W ten sposób kompanie otrzymywały natychmiastowe uzupełnienie, kosy przejmowali następni ochotnicy. Chociaż więc batalion tego dnia miał 15 zabitych i 20 rannych, stan jego bynajmniej nie uległ uszczupleniu

Nowsze prace podają jednak w wątpliwość to, że robotnicy masowo rzucali się z kosami na Niemców. Przykładowo Tomasz Miegoń i Aleksander Goska w wydanej ostatnio książce pt. Gdynia i Kępa Oksywska 1939 podkreślają, że „dowódcy gdyńskich kosynierów oszczędzali krew swoich podwładnych, starając się nie wprowadzać ich do walki, o ile nie było takiej konieczności, zanim nie zostaną uzbrojeni w zdobyczną broń palną”.


Reklama


Co więcej, kosynierów było stosunkowo niewielu jeżeli wziąć pod uwagę całość polskich sił broniących Wybrzeża. W efekcie, by znów zacytować książkę Gdynia i Kępa Oksywska 1939, „nie wnieśli oni istotnego wkładu w walki”. Mimo wszystko nie da się zaprzeczyć, że „byli to ochotnicy o wysokim morale, gotowi walczyć i ginąć za ojczyznę. I choćby z tego tytułu zasługują na pamięć”.

Przeczytaj również o pierwszych polskich okrętach zatopionych przez Niemców we wrześniu 1939 roku. Nasi marynarze nie mieli szans

Hołd złożony bohaterskim obrońcom Wybrzeża

Bibliografia

  • Edmund Kosiarz, Obrona Gdyni 1939, Książka i Wiedza 1976.
  • Tomasz Miegoń, Aleksander Gosk, Gdynia i Kępa Oksywska 1939, Fundacja Historia i Kultura 2021.
  • Jerzy Ślaski, Polska Walcząca, t. 1-2, Instytut Wydawniczy PAX 1985.
  • Apoloniusz Zawilski, Bitwy polskiego września, Wydawnictwo Łódzkie 1989.
Autor
Rafał Kuzak
2 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.