Liczba zestrzeleń w bitwie o Anglię. Czy piloci kłamali na temat tego, ile strącili samolotów?

W opinii najlepszych specjalistów w temacie, normą jest, że liczba zestrzeleń zaliczonych pilotom nawet dwukrotnie przekracza liczbę strat odnotowanych w dokumentach strony przeciwnej. Nie znaczy to jednak wcale, że uczestnicy bitwy o Anglię z 1940 roku rozmyślnie fałszowali swoje osiągnięcia.

Między 10 lipca a 31 października w oficjalnych komunikatach RAF informowano o zniszczeniu niemal 2700 samolotów Luftwaffe, natomiast niemieckie lotnictwo odnotowało w tym czasie stratę nieco ponad 1700 maszyn.


Reklama


Z kolei Niemcy zgłosili zestrzelenie ponad 3000 samolotów RAF, a natomiast brytyjskie siły powietrzne potwierdziły utratę jedynie nieco ponad 900.

As albo ekspert

Oczywiście najwięcej emocji budziły wyniki czołowych mistrzów legitymujących się pokaźnymi kontami zestrzeleń. Wśród aliantów lotnik, który zestrzelił co najmniej pięć samolotów wroga, miał tytuł asa (ang. ace).

Zestrzelony w trakcie Bitwy o Anglię messerschmitt Bf 109 (domena publiczna).
Zestrzelony w trakcie Bitwy o Anglię messerschmitt Bf 109. (domena publiczna).

Trzeba zaznaczyć, że tytuł ten był nieformalny, nie nadawano go w żaden oficjalny sposób. W Luftwaffe pilota mającego dużą liczbę zwycięstw nazywano ekspertem (Experte).

Ogółem w okresie od 10 lipca do 31 października dziesięciu pilotów alianckich uzyskało oficjalnie zaliczony wynik 15 lub więcej zestrzeleń samolotów wroga (nie licząc zwycięstw prawdopodobnych i uszkodzeń).

Sześciu pilotów Fighter Command uzyskało w tym okresie pięć lub więcej potwierdzonych zestrzeleń samolotów wroga jednego dnia (nie licząc zwycięstw prawdopodobnych i uszkodzeń), uzyskując nieformalny tytuł asa w jeden dzień. (…)

Dziedzictwo wielkiej wojny

Trzeba podkreślić, że takie liczenie zestrzeleń nie było czymś nowym ani charakterystycznym wyłącznie akurat dla Bitwy o Anglię.

Od momentu, kiedy podczas I wojny światowej ludzie zaczęli toczyć walki powietrzne, liczono, ile wrogich samolotów zestrzelili poszczególni piloci, układano rankingi najlepszych i nadawano tytuł asa (oznaczający, że dany lotnik zestrzelił pięć maszyn wroga).


Reklama


W czasach I wojny światowej, kiedy samoloty latały stosunkowo nisko i stosunkowo powoli, a w walkach brało udział niewiele maszyn naraz, możliwe było obserwowanie wyników takiej walki przez jej uczestników. Ponadto znakomita większość walk toczyła się w głębi lądu i to nad linią frontu, na oczach setek żołnierzy, co pozwalało praktycznie odnotowywać każdy upadek lub przymusowe lądowanie zestrzelonego samolotu.

W Bitwie o Anglię (i w ogóle w II wojnie światowej) sytuacja była diametralnie odmienna. Walki toczono na o wiele większych wysokościach, samoloty leciały z kilkakrotnie większymi prędkościami, a wiele z nich toczono nad morzem, z dala od jakichkolwiek naziemnych obserwatorów.

Artykuł stanowi fragment książki Roberta Gretzyngiera  oraz Wojtka Matusiaka (Bellona 2020).
Artykuł stanowi fragment książki Roberta Gretzyngiera oraz Wojtka Matusiaka pod tytułem Wyspy Brytyjskie 1940 (Bellona 2020).

Walka to nie film

Co prawda w znanych nam filmach wojennych ostrzelany samolot natychmiast malowniczo eksploduje lub załoga wyskakuje z niego, używając spadochronów. W rzeczywistych walkach eksplozja samolotu w powietrzu była rzadkością, skok ze spadochronem następował raczej dopiero po jakimś czasie, a upadek samolotu od momentu trafienia na wysokości kilku tysięcy metrów do rozbicia o ziemię zajmował sporo czasu.

Gdy walczyło więcej samolotów, pilot mógł jedynie ocenić, czy faktycznie trafił maszynę, ale nie wiedział, z jakim skutkiem.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Nawet gdyby był zdolny dostrzec i zarejestrować w pamięci wszystkie zdarzenia, które toczyły się wokół niego w oszałamiającym tempie, a do tego zachować pełną bezstronność i stoicki brak emocji, to i tak nie mógł sobie pozwolić na śledzenie swojej ofiary aż do rozbicia o ziemię bądź skoku załogi, bo natychmiast po jednym starciu musiał unikać ataków ze strony innych samolotów wroga.

Mógł więc jedynie od czasu do czasu rzucać okiem w tym kierunku, w którym spodziewał się dostrzec ofiarę swojego ostrzału. Jeśli widział tam samolot spadający w płomieniach albo rozbity na ziemi wrak, to po powrocie do bazy meldował zestrzelenie.

Smugi kondensacyjne pozostałe po walce powietrznej w trakcie bitwy o Anglię (domena publiczna).
Smugi kondensacyjne pozostałe po walce powietrznej w trakcie bitwy o Anglię (domena publiczna).

Ale w warunkach grupowych walk jakiś inny pilot mógł ten sam wrak uznać za swoje trofeum. I choćby każdy z nich był pewien, że to właśnie jego ofiara, to wcale nie musiała to być prawda. Mogli też obaj mieć rację, jeśli w ferworze walki kilku pilotów, nie widząc się nawzajem, atakowało jednego wroga, na którym w danym momencie skupiali swoją uwagę.

W ten sposób, bez niczyjej złej woli, jeden samolot faktycznie utracony przez Luftwaffe mógł figurować w brytyjskich statystykach jako dwa zestrzelenia. Oprócz takiego dublowania faktycznych zestrzeleń możliwa była też błędna ocena skutków ostrzału.

Sekrety ewidencji

Nie każdy samolot wyłączony z walki wskutek trafienia ulegał w efekcie zniszczeniu. Na przykład w polskim lotnictwie myśliwskim na Zachodzie w toku całej II wojny światowej na każdy samolot utracony bezpowrotnie w walce przypadały statystycznie mniej więcej dwa inne uszkodzone w boju, ale możliwe do naprawienia. Istotne dla obliczenia sumarycznej liczby samolotów zniszczonych w walce jest tu pojęcie możliwe do naprawienia, które było podczas wojny bardzo elastyczne.

Zależnie od dostępnych zapasów gotowych samolotów oraz części zamiennych, zaplecza technicznego albo nawet tylko miejsca lądowania przymusowego postrzelanej maszyny, mogło się zdarzyć, że do naprawy skierowano samolot będący zupełnym wrakiem, albo też, że złomowano nawet egzemplarz lekko uszkodzony.


Reklama


Werdykt o kasacji lub naprawie zapadał często dopiero po zdemontowaniu uszkodzonej maszyny – czasem dopiero po kilku dniach albo nawet tygodniach pracy ekipy technicznej. To wtedy decydowano, czy w ogólnej statystyce samolot znajdzie się w kategorii zniszczonych czy tylko uszkodzonych.

Pomyłka i propaganda

Trudno się dziwić, że zgłaszający zwycięstwo pilot myśliwski, który musiał identycznej oceny dokonać podczas walki, a więc w mgnieniu oka, ze sporej odległości i w sytuacji zagrożenia własnego życia (!), mylił się w tego typu ocenie dużo częściej niż oficer techniczny, wnikliwie i metodycznie badający samolot na ziemi, najczęściej w zaciszu hangaru swojej jednostki.

15 września 1940 roku zgłoszono zestrzelenie 185 samolotów Luftwaffe, a tak naprawdę Niemcy stracili tego dnia jedynie 61 maszyn (domena publiczna).
15 września 1940 roku zgłoszono zestrzelenie 185 samolotów Luftwaffe, a tak naprawdę Niemcy stracili tego dnia jedynie 61 maszyn (domena publiczna).

W okresie Bitwy rozgłos wokół liczby zwycięstw powietrznych Fighter Command stał się skutecznym narzędziem propagandowym w walce z Niemcami.

Przykładowo, w kulminacyjnym dniu Bitwy o Anglię, 15 września 1940 roku, podano oficjalną informację o potwierdzonym zestrzeleniu 185 samolotów Luftwaffe. Tymczasem sporządzone następnie niemieckie zestawienia dotyczące dnia odnotowały bezpowrotną stratę jedynie 61.

Tego dnia naloty były tak intensywne, a zaangażowane w walkę formacje tak duże, że w wielu przypadkach nawet po kilku pilotów, a niekiedy również załóg artylerii przeciwlotniczej, zgłaszało zniszczenie tego samego samolotu. A choć liczba 185 zestrzeleń później okazała się niewiarygodna, to podczas Bitwy miała istotny wpływ zarówno na morale wyczerpanych uczestników powietrznych zmagań, jak i ludności cywilnej kibicującej obrońcom w wyjątkowo niekomfortowych warunkach pod nieustannym bombardowaniem.

Czy to był gol?

Pasjonujący się sportami, w których rywalizacja odgrywa największą rolę, Brytyjczycy z uwagą śledzili statystyki wojny toczącej się wysoko nad ich głowami, która w pewnym sensie miała dla nich wymiar widowiska, któremu mogli jedynie się przyglądać. Korzystne statystyki inspirowały nie tylko pilotów, ale cały naród do większego wysiłku.


Reklama


Dlatego czytając o zestrzeleniach zaliczanych wtedy oficjalnie pilotom, można je widzieć raczej jako coś w rodzaju punktów w sporcie niż odwzorowanie faktycznych zwycięstw i strat lotnictwa.

Posłużmy się naszym ulubionym przykładem piłki nożnej. Oficjalna definicja gola mówi, że padł on, kiedy piłka całym obwodem przekroczyła linię bramkową w obszarze ograniczonym słupkami i poprzeczką. Ale ściślejsza jest inna definicja: gol jest wtedy, kiedy sędzia gwizdnął i wskazał na środek boiska, a konto bramkowe drużyny zwiększono o jeden. Teoretycznie obie definicje dotyczą tego samego. Ale każdy kibic pamięta gole strzelone zgodnie z pierwszą z tych definicji, lecz nieuznane przez sędziego, albo też na odwrót – uznane przez sędziego, choć wcale niestrzelone zgodnie z regułami.

Artykuł stanowi fragment książki Roberta Gretzyngiera  oraz Wojtka Matusiaka (Bellona 2020).
Artykuł stanowi fragment książki Roberta Gretzyngiera oraz Wojtka Matusiaka pod tytułem Wyspy Brytyjskie 1940 (Bellona 2020).

Takie pomyłki, jednego i drugiego rodzaju, są rzadkie w oficjalnych rozgrywkach piłkarskich, bo boisko jest oznakowane, w bramce jest siatka, sędzia główny ma do pomocy bocznych, a na imprezach wyższej rangi stosuje się obecnie cyfrowe systemy weryfikacji. Przypadki błędnego uznania lub nieuznania goli znamy dzięki trans- misjom telewizyjnym i powtórkom pokazującym, co się naprawdę wydarzyło.

Ocena po fakcie

Oczywiście w odniesieniu do walk powietrznych nie było definicji precyzyjnie określającej, jakie trafienie daje prawo do uznania zestrzelenia. Nikt z uczestników walki nie był neutralnym sędzią spokojnie prowadzącym obserwację. Zaliczaniem bądź odrzucaniem zgłoszonych zwycięstw zajmowali się oficerowie wywiadu, którzy w ogóle nie byli na miejscu walki, lecz siedzieli w odległym sztabie, analizując fragmentaryczne meldunki (a w późniejszym okresie wojny także krótkie nagrania z fotokarabinów).


Reklama


Był to kolejny powód, dlaczego nie każde zwycięstwo zapisane na konto jakiegoś pilota miało odzwierciedlenie w faktycznym zniszczeniu samolotu wroga, ale i nie każdy samolot złomowany po walce figurował na czyjejś liście zwycięstw.

Zweryfikowane dane

Według renomowanych brytyjskich historyków walk powietrznych, jak Christopher Shores czy John Foreman, normą jest, że liczba zestrzeleń zaliczonych pilotom półtora raza albo i dwukrotnie przekracza liczbę strat odnotowanych w dokumentach strony przeciwnej.

Współczynnik ten rośnie w miarę liczby zaangażowanych w walce samolotów: im ich więcej, tym większa przesada w sumarycznie zgłoszonej liczbie zestrzeleń. Podczas wielkich powietrznych starć okresu Bitwy o Anglię nawet trzykrotna nadwyżka meldowanych zestrzeleń nad odnotowanymi stratami nie jest niczym dziwnym, ani nie wskazuje na jakiekolwiek świadome fałszowani raportów którejś ze stron.

Brytyjczycy dokonali po wojnie weryfikacji ogólnych statystyk swoich zwycięstw powietrznych według poznanych rzeczywistych statystyk strat niemieckich, redukując łączną liczbę zestrzeleń o ponad jedną trzecią.

Po zakończeniu wojny Brytyjczycy uznali, że tak naprawdę ich piloci zestrzeli o ponad jedną trzecią mniej niemieckich maszyn niż raportowali. Na zdjęciu wrak strąconego Dorniera Do 17 (domena publiczna).
Po zakończeniu wojny Brytyjczycy uznali, że tak naprawdę ich piloci zestrzeli o ponad jedną trzecią mniej niemieckich maszyn niż raportowali. Na zdjęciu wrak strąconego Dorniera Do 17 (domena publiczna).

Najważniejsze „ale”

Zgadzając się z potrzebą zrewidowania ogólnej liczby zestrzeleń w czasie Bitwy o Anglię, jak i z tym, że proporcjonalnie polskie sukcesy powinny być zredukowane do ok. 130 zestrzeleń, trzeba stwierdzić, że nie pociąga to za sobą analogicznej redukcji w odniesieniu do konkretnych indywidualnych kont zwycięstw poszczególnych lotników.

Jak to wyjaśniono powyżej, zawyżenie liczby zestrzeleń wynikało w znacznym stopniu z atakowania tych samych samolotów przez kilku pilotów i w konsekwencji dublowania zgłoszeń o ich zestrzeleniu. Dlatego rzetelna weryfikacja zaliczonych zwycięstw, jakiej niekiedy podejmują się dziś badacze w odniesieniu do konkretnych stoczonych walk, z reguły prowadzi do stwierdzenia, że poszczególne zwycięstwa zaliczone jako samodzielne były w rzeczywistości zespołowymi.

Przeczytaj również dramatyczną relację polskiego pilota ze starcia z messerschmittami


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Roberta Gretzyngiera oraz Wojtka Matusiaka pod tytułem Wyspy Brytyjskie 1940. Ukazała się ona w serii Historyczne Bitwy wydawnictwa Bellona 2020.

Polecamy

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Współautor
Robert Gretzyngier
Współautor
Wojtek Matusiak
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.