Młyny wodne w średniowieczu. Były ich setki tysięcy i napędzały całą Europę

Przed rewolucją przemysłową świat znał tylko dwa źródła energii mechanicznej, inne niż siła mięśni: wodę i wiatr. Oba miały kluczowe znaczenie dla średniowiecznej i nowożytnej gospodarki. Najważniejsza była jednak woda.

„W średniowieczu młyny wodne stanowiły najpotężniejsze z dostępnych maszyn” – podkreśla Richard Holt w haśle z kompendium Medieval Science, Technology and Medicine. Można powiedzieć nawet więcej: stanowiły nieodzowny fundament gospodarki.


Reklama


Używano ich przede wszystkim do mielenia ziarna, ale nie było to ich wyłączne zastosowanie. Już w średniowieczu, a zwłaszcza w epoce nowożytnej, młyny wdrażano w rozlicznych procesach, które inaczej wymagałyby ogromnej i kosztownej pracy fizycznej.

Były stosowane przy obróbce tkanin, w przygotowaniu i barwienia skór, a także w wydobyciu i obróbce metali.

Młyn wodny na marginesie angielskiego kodeksu z XIV stulecia.

Młyn czy niewolnik? Epoka starożytna

Pierwsze młyny wodne powstawały już w epoce starożytnej. Dawniej twierdzono, że rzeczywista ekspansja mechanizmu przypadła na czasy średniowiecza i że Rzymianie bagatelizowali jego znaczenie, bo bardziej opłacalne wydawało im się korzystanie z pracy niewolniczej.

Dzisiaj wiadomo już że u schyłku antyku młyny wodne były względnie powszechne i doceniano ich efektywność. W średniowieczu stały się zaś nieodłącznym elementem krajobrazu.


Reklama


Setki tysięcy w całej Europie

Według słynnego rejestru dóbr w Anglii w wieku XI (tzw. Domesday Book) w całym państwie Wilhelma Zdobywcy były 6082 młyny wodne. Średnio dwa na każdą miejscowość.

Potem liczba tylko rosła i to w każdym kraju. Dla roku 1200 szacuje się, że w całej Europie działało już 300 000 różnego rodzaju młynów wodnych.

Iście przemysłowy kompleks kół młyńskich na francuskiej miniaturze z XV wieku.

Jeden młyn wodny to jak stu ludzi

Jak bardzo przydatne były średniowieczne i wczesnonowożytne młyny? Pewien włoski metalurg stwierdził w 1540 roku, że jeden taki mechanizm jest zdolny zastąpić stu ludzi. Zdaniem naukowców jego ocena wcale nie odbiegała znacząco od rzeczywistości.

Paolo Malanima, współautor książki Power to the People. Energy in Europe over the Last Five Centuries, szacuje, że przeciętne średniowieczne młyny miały moc do 2, a wczesnonowożytne do 3 koni mechanicznych. Z pozoru niewiele. Ta wartość odpowiadała jednak pracy fizycznej 60 osób, a nie wymagała żadnego „paliwa” ani skomplikowanego nadzoru.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Nawet całe stulecia później, gdy rozpoczynała się epoka pary, młyny stanowiły najważniejszy napęd świata. Oszacowano przykładowo, że w roku 1800 w Szwecji 79% całej wykorzystywanej energii pochodziło z siły mięśni (ludzkich i zwierzęcych), ale kolejne 20% – z młynów wodnych i w dużo mniejszym stopniu z wiatraków. Tylko za 1% odpowiadały maszyny parowe.

Młyny wodne w Polsce

Niezwykłe znaczenie młynów kształtowało gospodarkę, ale nawet geografię. Od tego, gdzie znajdowały się rzeki o właściwym biegu zależało umiejscowienie miast i wiosek. Żaden ośrodek nie był bowiem w stanie prosperować bez dostępu do młyna wodnego.


Reklama


Tak działo się na zachodzie Europy, ale też nad Wisłą. Do Polski młyny dotarły z pewnym opóźnieniem. W XIII wieku było ich jednak już przynajmniej 500. W drugiej połowie XVI stulecia – łącznie 12 700. W całej Europie w 1800 roku – nawet pół miliona.

Przeczytaj też o najbardziej tajemniczej epidemii średniowiecza. Tysiące ludzi straciły kontrolę nad swoimi ciałami

Bibliografia

  1. Dembińska M., Przetwórstwo zbożowe w Polsce średniowiecznej (X-XIV wiek), Wrocław 1973.
  2. Holt R., Watermill [w:] Medieval Science, Technology and Medicine. An Encyclopedia, red. T. Glick, S.J. Livesey, F. Wallis, Routledge 2005.
  3. Kuklo C., Łukasiewicz Juliusz, Leszczyńska Cecylia, Historia Polski w liczbach. Polska w Europie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2014.
  4. Malanima P., Pre-Industrial Economies [w:] A. Kander, P. Malanima, P. Warde, Power to the People: Energy in Europe Over the Last Five Centuries, Princeton University Press 2013.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.