Najbogatsi chłopi pańszczyźniani w Polsce. Jak wielkich dorobili się majątków?

Strona główna » Nowożytność » Najbogatsi chłopi pańszczyźniani w Polsce. Jak wielkich dorobili się majątków?

W wieku XVII bogaci chłopi pańszczyźniani niemal się nie zdarzali. Po potopie szwedzkim i w tragicznej dla najniższych warstw społeczeństwa epoce saskiej nie spotykało się ich w ogóle. Ale renesans – złote czasy handlu zbożowego – był też okresem, gdy nieliczni kmiecie dorabiali się sporych majątków.

Bogaci chłopi zawsze byli w Polsce rzadkością, a susze, nieurodzaje i naciski panów szybko spychały w nędzę nawet dobrze prosperujące wiejskie gospodarstwa.


Reklama


W wieku XVI zdarzali się jednak gospodarze obdarzeni wyjątkową zaradnością, wytrwałością, zmysłem do pieniędzy, a przy okazji szczęściem. Źródła notują szereg przypadków, gdy chłopi pańszczyźniani dorabiali się całkiem sporych majątków. Jak dużych konkretnie? Co na ich temat wiadomo?

1. Chłop, który pożyczał pieniądze szlachcie

Niejaki Wojciech Wojtyra z Sowin w Wielkopolsce był tak zamożny, że w 1558 roku pożyczył 100 florenów (niespełna 50 000 złotych w dzisiejszych pieniądzach) szlachcicowi, ten zaś zobowiązał się przed sądem do spłaty długu w ustalonym terminie.

Chłop palący fajkę na XIX-wiecznym obrazie Aleksandra Gierymskiego.

Pieniądze miały wrócić do majętnego kmiecia w roku kolejnym, na świętego Bartłomieja – a więc 24 sierpnia.

2. Potentat handlu bydłem

Stanisław Kurpiel z Gierczyc pod Sandomierzem wszedł w spółkę z pewnym mieszczaninem i wspólnie z nim sprzedawał na Śląsk imponującą liczbę wołów. Tylko w roku 1545 przegnał 172 sztuki zwierząt.


Reklama


Spieniężony inwentarz był, według cen krakowskich, wart około 700 florenów. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze: bagatela blisko 400 000 złotych! Sam Kurpiel zarobił na tym interesie 300 florenów – 165 000 złotych z 2020 roku.

3. Zachowywał się jak pan na włościach

Nie wiadomo nic o majątku, jaki Stanisław Marczyk żyjący w XVI wieku trzymał w swoich skrzyniach, ani o domu, w jakim mieszkał.

Śpiący chłop na angielskim obrazie z pierwszej połowy XVII wieku.

Da się za to stwierdzić, że zachowywał się jak najprawdziwsze panisko i podarował kościołowi w Długosiodle na Mazowszu „delię falendyszową, czapkę lisią, dwa żupany, 16 łokci karazji”, grubego sukna hiszpańskiego, oraz inne stroje i materie. A wszystko to musiało przecież kosztować krocie.

4. Zostawiła po sobie setki florenów

Znany jest też testament niejakiej Oleksiny ze wsi Kleszewo pod Pułtuskiem, która jeszcze w połowie wieku XVII – gdy było to naprawdę trudne – zdołała zgromadzić dobrze ponad 500 złotych polskich, florenów.

Większość trzymała u księdza, ale sporą część dała też na przechowanie szlachcicowi, panu swojej wsi. Wtedy kwota ta odpowiadała około 60 000 w naszych pieniądzach.

5. Prawdziwa fortuna w rękach chłopa?

Wreszcie historia najbardziej niesamowita, ale przez to też – wprost nieprawdopodobna. W źródłach zachowała się wzmianka o procesie w sprawie przywłaszczenia spadku po zmarłym Piotrze Miazku z podlubelskiej wsi Konopnica. Przed trybunałem twierdzono, że zagrabiony majątek wynosił 1000 florenów.


Reklama


Postępowanie miało miejsce w latach 50. XVI wieku. Wtedy zaś podana kwota była warta w przeliczeniu na nasze pieniądze niemal 500 000 złotych. Tak wiele, że historycy bardzo sceptycznie podchodzą do całej historii. Najwidoczniej jednak ktoś uznał przestępstwo na taką skalę przeciwko chłopu za możliwe. Inaczej przecież do procesu by nie doszło.

Przeczytaj też o tym, co w okresach głodu jedli biedni chłopi pańszczyźniani. Nawet nie wziąłbyś do ust tego, co dla nich było rarytasem.

Bibliografia

  1. Kołacz-Chmiel Małgorzata, Elity chłopskie w Polsce w XV-XVI wieku (Rodziny Bąków-Tomczyków i Zegadłów w podlubelskiej wsi Konopnica), „Średniowiecze Polskie i Powszechne”, t. 3 (2011).
  2. Pelc L., Ceny w Krakowie w latach 1369–1600, Instytut Popierania Polskiej Twórczości Naukowej 1935
  3. Wyczański A., Wieś polskiego odrodzenia, Książka i Wiedza 1969.
  4. Żabiński Z., Systemy pieniężne na ziemiach polskich, Wydawnictwo PAN 1981.
  5. Żytkowicz L., Okres gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej (XVI–XVIII w.) [w:] Historia chłopów polskich, t. I: Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, red. S. Inglot, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1970.
  6. Wyliczenia wartości pieniędzy – własne, według metody Zbigniewa Żabińskiego.
Autor
Kamil Janicki
3 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.