Ostatnie lata królowej Bony. Co robiła po tym, jak uciekła z Polski?

Strona główna » Nowożytność » Ostatnie lata królowej Bony. Co robiła po tym, jak uciekła z Polski?

Skłócona z synem Bona Sforza nie tyle wyjechała z Polski, co z niej uciekła. Zygmunt August, przekonany, że matka zabiła mu dwie żony, groził najsurowszymi karami każdemu, kto pomoże starej królowej opuścić Mazowsze. Wreszcie się jednak ugiął. 1 lutego 1556 roku Bona porzuciła Warszawę i skierowała się ku ojczystej Italii. Półtora roku później już nie żyła, zamordowana na polecenie Habsburgów. Co jednak działo się w międzyczasie? Jak wyglądały ostatnie miesiące najpotężniejszej polskiej królowej?

W chwili wyjazdu z Polski Bona miała 62 lata. Od śmierci męża straciła niemal całe swoje wpływy polityczne. Na Mazowszu, które otrzymała jako oprawę wdowią, czuła się jak więźniarka. Wszystkie wysiłki skupiła więc na doprowadzeniu do wyjazdu z kraju.


Reklama


Droga ucieczki

Nad Wisłą stara królowa była zależna od syna, ubezwłasnowolniona pomimo wielkiego majątku, jaki zgromadziła. W przeciwieństwie do innych polskich władczyń Bona posiadała jednak władzę także poza granicami Polski.

Po matce odziedziczyła dwa księstwa w południowych Włoszech, Bari i Rossano. Wprawdzie nie wizytowała ich ani razu odkąd w 1518 roku została wydana za mąż za Zygmunta Starego, ale kierowała nimi przez pośredników i od dawna interesowała się ich sytuacją.

Powrót po niemal 40 latach miał zapewnić jej na nowo swobodę, dać okazję do realizowania ambicji politycznych. Te zaś wciąż były wielkie.

Dwa wyobrażenia Bony w stroju wdowim
Dwa wyobrażenia Bony Sforzy w stroju wdowim.

Marzenia o młodości

12 maja 1556 roku Bona wpłynęła do baryjskiego portu na weneckim okręcie, w eskorcie sześciu galer. Powitania nie wypadły najlepiej. Lokalny poeta głośno wychwalał syna królowej, który przecież od dawna był głównym sprawcą jej nieszczęść. Bonę rozczarował też ogromnie widok rodzinnej rezydencji.

Zamek w Bari, niegdyś tętniący życiem i stanowiący ośrodek renesansowej kultury, od dawna stał opustoszały. Było widać ślady wieloletnich zaniedbań, nadużyć, może nawet kradzieży. Jedna z zamkowych baszt zupełnie zniknęła z krajobrazu Bari – rażona piorunem rok po śmierci poprzedniej władczyni, Izabeli Aragońskiej i nigdy nie odbudowana.


Reklama


Nie żyli już znajomi z młodości, których królowa pragnęła ponownie zobaczyć. Bari okazało się dla niej miejscem boleśnie obcym.

Jeszcze w Polsce biskup Andrzej Zebrzydowski, chyba szczerze, przestrzegał władczynię przed marzeniami o krainie młodości. „Teraz to nie ziemia włoska Waszej Królewskiej Mości tak smakuje, gdy o niej myślisz” – mówił – „ale smakują tamte lata młodzieńcze. Wszyscy przecież ludzie wolą wiosnę od zimy”. Bona, jako kobieta racjonalna i praktyczna, zbyła ten komunał złośliwym komentarzem. A jednak hierarcha miał rację.

Historię najpotężniejszej polskiej królowej przedstawiłem ze szczegółami na kartach mojej książki pt. Damy złotego wieku.

Nowe otwarcie

Bona, zamiast rozpaczać, zakasała rękawy. Tak samo jak wcześniej w Polsce, na Litwie i na Mazowszu, brylowała w sztuce zarządzania. Tradycyjnie zajmowała się wszystkim – od spraw najdrobniejszych po największe.

Zleciła budowę dwóch cystern na wodę w Bari oraz wykopanie studni w Modugno, by zaradzić niszczycielskim skutkom suszy. Stworzyła system dystrybucji zboża dla biedoty, by uspokoić nastroje społeczne. Wybudowała też przytułek dla najuboższych.


Reklama


Szybko zaskarbiła sobie sympatię i wdzięczność ludności księstwa. Nie było to trudnym zadaniem, bo poddani cenili ją już wcześniej, mimo że większość z nich nigdy nie widziała swojej pani na oczy.

W okresie pobytu w Polsce Bona wielokrotnie interweniowała u miejscowych elit w sprawie nawet zupełnie drobnych nadużyć. Zachował się przykładowo jej list z 1540 roku wysłany do Kapituły Bazyliki św. Mikołaja w Bari, w którym królowa rugała duchownych za próbę przywłaszczenia sobie majątku pewnej upośledzonej umysłowo sieroty.

Z lewej: Abdykacja królowej Bony, obraz Szymona Buchbindera. Z prawej: Bona w starszym wieku w wyobrażeniu Jana Matejki.

„Nie chcemy pozwolić, aby zarówno w tym mieście, jak i w jakiejkolwiek innej części naszego państwa, uciskano, gnębiono czy oszukiwano ubogich podopiecznych, sieroty, wdowy i innych biedaków” – pisała z werwą. Od podobnych akcji zaroiło się także w 1556 roku.

Jednocześnie Bona zaczęła wykupywać dobra od miejscowych wielmożów, konsolidując swoją własność ziemską i zabezpieczając się przed naciskami arystokracji.


Reklama


Z prawdziwą pasją oddała się również remontowi baryjskiego zamku. Chodziło o zabezpieczenie twierdzy przed Turkami, ale Bona dała zarazem upust swoim gustom artystycznym. Przebudowała dziedziniec zamku, tak jakby chciała stworzyć sobie w Bari namiastkę wawelskich krużganków.

Zbyt wielkie ambicje

To wszystko były jednak sprawy przyziemne. Bona przede wszystkim zapragnęła wrócić do wielkiej polityki.

Dziedziniec zamku w Bari (fot. Kamil Janicki).

Wiedziała, że w Polsce nie ma czego szukać – ten rozdział jej życia został ostatecznie zamknięty. Królowa nie chciała jednak wierzyć, że nie czeka na nią już żaden kolejny, wielki epizod.

Z Wawelu trafiła na prowincjonalne Mazowsze, stamtąd do równie prowincjonalnego Bari. Chciała wreszcie odwrócić trend. Wdała się w układy z Habsburgami: dynastią, którą przez całą wcześniejszą karierę zaciekle zwalczała. Ten błąd kosztował ją życie.

***

Bonie Sforzy i jej czasom poświęciłem całą publikację: Damy złotego wieku. Nowa edycja książki (Wydawnictwo Literackie 2021) do kupienia na Empik.com.

Szczegółowa bibliografia powyższego tekstu znajduje się w książce.

Zobacz wszystkie nasze artykuły o Bonie Sforzy

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.