Makieta barokowej formy pałacu ogrodowego

Pałac ogrodowy w Warszawie. Ulubiona rezydencja polskich królów XVII stulecia

Strona główna » Nowożytność » Pałac ogrodowy w Warszawie. Ulubiona rezydencja polskich królów XVII stulecia

Po śmierci Zygmunta Starego żaden polski monarcha nie chciał już mieszkać na Wawelu. Zamek Królewski wewnątrz murów Warszawy, choć przygotowywany na stołeczną siedzibę, też wydawał się miejscem raczej do prowadzenia polityki niż do życia. Prawdziwie ulubiony dom naszych władców XVII stulecia znajdował się gdzie indziej.

Ceniące przepych i ostentację normy XVII stulecia nie dopuszczały, by koronowani władcy z prawdziwego zdarzenia zadowalali się jedną tylko naczelną rezydencją.


Reklama


Oczekiwano, że wielki król, zdolny żyć na odpowiedniej stopie, będzie miał w głównym ośrodku swej władzy przynajmniej cztery siedziby.

Oficjalny zamek w centrum miasta, rezydencję na przedmieściach dysponującą ogrodem i zdatną do przyjmowania gości w bardziej dyskretnej atmosferze, do tego zaś letnią willę wypoczynkową pod miastem i wreszcie pałacyk myśliwski w większej odległości, pozwalający zażywać relaksu na łonie natury.

Pałac ogrodowy (drugi budynek z lewej) na fragmencie panoramy Warszawy z 1656 roku
Pałac ogrodowy (drugi budynek z lewej) na fragmencie panoramy Warszawy z 1656 roku.

Cztery warszawskie pałace

Już za czasów Władysława IV Wazy (1632-1648) Warszawa, właśnie przejmująca rolę faktyczne stolicy kraju, dysponowała całym tym władczym kompleksem. Monarcha mógł swobodnie przenosić się między zamkiem królewskim, tak zwanym pałacem ogrodowym przy Krakowskim Przedmieściu, letnią willą w Ujazdowie i wreszcie dworkiem myśliwskim w Nieporęcie.

Wazowskie pałace, jak wszystko w mieście stanowiącym ciągły projekt w budowie, też lśniły nowością lub dopiero czekały, by nadano im ostateczną formę.


Reklama


Rzeczą dość wyjątkową były podobieństwa między poszczególnymi rezydencjami. Inaczej niż bywało za granicą, wszystkie trzy główne siedziby ulokowano nad tą samą rzeką, na skarpach. Wszystkie trzy miały też parki, choć ten przy zamku w ciasnym Starym Mieście nie mógł się oczywiście równać z pozostałymi.

Władysław IV szczególnie upodobał sobie pałac ogrodowy — położony wprawdzie zaledwie kilometr od zamku, ale już poza obrębem murów miejskich.

Tekst powstał w oparciu o moją nową książkę poświęconą niezwykłym kobietom XVII stulecia i wpływowi, jaki wywarły na tę epokę przepychu i upadku. Damy srebrnego wieku kupicie na Empik.com.

Ulubiony dom króla

Skromny dworek jednej z królewien został za jego czasów przebudowany w okazałą rezydencję ze specjalną loggią widokową na piętrze. Taras, ozdobiony przeszło trzydziestoma marmurowymi kolumnami, zapewniał wspaniały widok na wciąż półdzikie koryto Wisły.

Król chętnie przesiadywał tam wieczorami z pierwszą żoną Cecylią Renatą. Później pałacem zachwyciła się jego druga małżonka Ludwika Maria. Właśnie w nim, nie zaś na tłocznym zamku, będącym miejscem obrad sejmu oraz senatu i siedzibą najwyższych urzędów państwowych, urządziła swe główne domostwo.

Wielki projekt królowej

Już jako żona Jana Kazimierza, na początku lat pięćdziesiątych XVII wieku, najjaśniejsza pani objęła osobisty nadzór nad kolejną metamorfozą. Twierdziła nawet — oczywiście na wyrost — że „własnymi rękoma” zbudowała rezydencję.

Nowy król napatrzył się we Włoszech na imponujące wille kardynałów i rzymskiej arystokracji. Chciał, by jego letni dom zyskał podobny charakter. W prace zaangażowano Giovanniego Gisleniego, który wcześniej projektował między innymi wózki inwalidzkie dla starszego Wazy.


Reklama


„Wspaniała kamieniarka, kolumny, pilastry, arkady, pokryte reliefami zwieńczenia drzwi i okien, barwne gładkie marmury. Wszystko to zmieniło letnią rezydencję we wspaniały pałac” — wylicza znawczyni epoki Wazów, Bożena Fabiani.

Szeroko zakrojone prace sprawiły, że z czasem podmiejską willę zaczęto nazywać pałacem Kazimierzowskim, od imienia króla. Nazwa przylgnęła do niej już na stałe. Także dzisiaj przy Krakowskim Przedmieściu 26/28 wznosi się tak określany gmach Uniwersytetu Warszawskiego. Z ulubioną siedzibą Ludwiki Marii wiąże go jednak tylko lokalizacja.

Rekonstrukcja barokowej fasady pałacu ogrodowego (Kazimierzowskiego)
Rekonstrukcja barokowej fasady pałacu ogrodowego (Kazimierzowskiego) według prof. Jolanty Putkowskiej.
Makieta barokowej formy pałacu ogrodowego
Makieta barokowej formy pałacu ogrodowego.

Pałac, zrównany z ziemią podczas drugiej wojny światowej, odbudowano, ale według wzorów XVIII-wiecznych. Nie było innego wyjścia. Żadne plany i projekty z epoki baroku nie przetrwały.

Dyskretna siedziba

Niewiele można powiedzieć o tym, jak wyglądały wnętrza, w których zadomowiła się królowa rodem z Francji. Opisów brakuje, bo pałac Kazimierzowski nie był tak przestronny i gwarny jak zamek; nie przyjmował równie wielu gości.


Reklama


Poza parą królewską w rezydencji swoje komnaty miało tylko kilka najbliższych dwórek Ludwiki Marii. Stale przebywała tam poza tym garstka najpotrzebniejszych służących. Inni członkowie monarszego otoczenia otrzymali kwatery w okolicy albo w wystawionych przy willi odrębnych budynkach.

Dom sąsiadujący z pałacem od południa oddano w całości do dyspozycji fraucymeru — żeńskiego dworu królowej. Siedziba ta doczekała się jednego zdawkowego opisu. „Łóżeczka, pultyneczki [pulpity do robótek ręcznych], tu skrzyneczka i stołeczki, jedwab, nici z igiełeczką, naparsteczek z kądziołeczką” — rymował Adam Jarzębski, bardziej o pracach, których oczekiwano od panien, niż o samych wnętrzach.

Ludwika Maria na jednej z kopii zaginionego portretu pędzla Justusa van Egmonta. Być może wariant tego właśnie obrazu trafił do Władysława IV w toku negocjacji ślubnych.
Ludwika Maria na jednej z kopii zaginionego portretu pędzla Justusa van Egmonta.

Tajemnice pałacu ogrodowego

Na temat pałacu Ludwiki Marii wypowiadano się równie lakonicznie. Wiadomo, że znalazła się w nim prawdziwie luksusowa łazienka. Znany plotkarz, Francuz Rousseau de la Valette twierdził, że do pięknej marmurowej wanny, ukrytej w posadzce niczym basen, schodziło się po sześciu stopniach. Była tak wielka, że do napełniania jej wodą służyło aż dwanaście odlanych ze srebra kurków.

Osobiste komnaty królowej znajdowały się na pierwszym piętrze, od północy, dokąd docierano po zewnętrznych schodach. Według jednej z rekonstrukcji cały apartament Goznagówny składał się z pięciu pomieszczeń. Sień prowadziła do dwóch antykamer, pokojów służących po części za poczekalnie dla gości, po części za przestrzeń przeznaczona dla dworzan czy jadalnie.


Reklama


Stamtąd przechodziło się do sypialni, gdzie monarchini odbywała najważniejsze spotkania. Pośrodku pomieszczania stało potężne łoże z baldachimem, zapewne umieszczone na podwyższeniu. Według opisu pochodzącego z późniejszych lat zasłony były wykonane z weluru w barwie karmazynu, dekorowane gwiazdami. Podszyto je zaś srebrną i żółtą materią.

U schyłku życia Ludwika Maria trzymała w pokoju „kuferek adamaszkowy i karmazynowy ozdobiony złotem”, a gości sadzała na „dwóch krzesłach z oparciem z dywanu perskiego”. Takie dywany zdobiły też podłogi.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

W innych częściach apartamentu na ścianach zawieszono makaty, zarówno europejskie, jak i wschodnie, w tym „pięć małych tapiserii indyjskich”. Królowa miała poza tym kilkanaście świętych obrazków, malowanych nie na desce czy płótnie, ale na miedzi, szkle i złocie. Poza tym zaś obowiązkowe w tej epoce relikwiarze.

Tylko z sypialni lub tarasu można się było dostać do prywatnego gabinetu władczyni. Tam Ludwika Maria oddawała się modlitwom, pisała listy, szukała wytchnienia. Tam też, być może za zamaskowanymi drzwiczkami w ścianie, ukrywała swoje dokumenty i precjoza.

Rekonstrukcja układu apartamentu królowej w pałacu ogrodowym
Rekonstrukcja układu apartamentu królowej na pierwszym piętrze pałacu ogrodowego (za: Chrościcki J.A., Królowa Ludwika Maria w pałacu Kazimierzowskim, „UW. Pismo Uczelni” 2009, nr 4).

Na potrzeby spotkań w szerszym gronie dysponowała jeszcze przestronnym salonem. Ogrzewanie zapewniały kominki. Do oświetlania wnętrz służyły z kolei żyrandole ze świecami i przenośne lichtarze.

„Tu królowa miewa swe zabawy”

Do osobistych pokojów najwyższej pani ciekawscy nie mieli dostępu. Opowiadali więc raczej o otoczeniu willi. Znów, jak przystało na epokę baroku, głównie w wierszach.

„Jest pałac na wiślane patrzący wody, i na zarzeczne miasta i żuławy, opasany wokół ślicznymi ogrody. Tu więc królowa miewa swe zabawy” — pisał Jan Andrzej Morsztyn. Ogrody były dwupoziomowe, zadbane, wypełnione równo przystrzyżonymi geometrycznymi szpalerami, zgodnie z modą francuską tej epoki.


Reklama


Park przygotowano wedle zamysłu znakomitego architekta. Królowa miała na swoje potrzeby też dziki zwierzyniec ze swobodnie żyjącymi jeleniami i sarnami, sadzawkę, gdzie mogła oglądać łabędzie i gęsi, a także ogród botaniczny, warzywnik, oranżerię i ptaszarnię. Przy alejkach ustawiono włoskie rzeźby. Całość robiła wrażenie tak wielkie, że Pierre Des Noyers porównał klasę ogrodów przy Krakowskim Przedmieściu z zielonym otoczeniem Luwru.

Chyba najbardziej ze wszystkiego zachwycała… woda. W sąsiedztwie pałacu ogrodowego zdawała się ona wyczyniać rzeczy zupełnie sprzeczne z prawami natury. Niespotykane nigdzie indziej nad Wisłą cuda były dziełem jednego z najwybitniejszych i najbardziej niedocenianych inżynierów epoki, gdańszczanina Adama Wybego, określanego przez współczesnych mianem „akweduktora”.

Obecna fasada Pałacu Kazimierzowskiego
Obecna fasada Pałacu Kazimierzowskiego (fot. Adrian Grycuk, lic. CC-BY-SA 3,0).

Wprawdzie odpowiadał za wiele machin niezwiązanych z wodą — w tym za ruchome figury, które w 1646 roku witały Ludwikę Marię w portowym mieście — ale to roboty hydrauliczne przyniosły mu za życia szczególną sławę. Mistrz Wybe służył Zygmuntowi III Wazie, a potem jego synowi. W parkach stworzył sztuczne strumienie, mechaniczne źródła i wspaniałe fontanny, które śmiało mogłyby rywalizować z mającymi dopiero powstać ozdobami Wersalu.

Przy samej rezydencji zbudował natomiast specjalną „wieżę wodną”, która zapewniała dostęp do bieżącej wody mieszkańcom pałacu i służbie pracującej w kuchniach.


Reklama


Wszystkie te konstrukcje opierały się jednak na drewnianych rurach, prostych przekładniach i podatnych na uszkodzenia kołach zębatych. Wymagały ciągłego doglądania i napraw, a tymczasem władze Gdańska zazdrośnie broniły Wybemu kolejnych wyjazdów do stolicy.

W czasach Ludwiki Marii wiele instalacji już przestało działać. Porzucono także specjalną wieżę, a pokojowcy — jak dawniej — dźwigali wodę do pałacu w wiadrach.

***

Powyższy tekst powstał w oparciu o moją nową książkę poświęconą niezwykłym kobietom XVII stulecia i wpływowi, jaki wywarły na tę epokę przepychu i upadku. Damy srebrnego wieku kupicie na Empik.com.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.