Pierwsza stolica Polski. Czy historia państwa Piastów zaczęła się w Gieczu?

Strona główna » Średniowiecze » Pierwsza stolica Polski. Czy historia państwa Piastów zaczęła się w Gieczu?

Ugruntowana tradycja mówi o Gnieźnie, jako kolebce Piastów i pierwszej, symbolicznej stolicy (pra)Polski. Jest to jednak tradycja sztuczna i niewątpliwie fałszywa.

Przekonanie o wiodącej roli Gniezna wśród grodzisk pierwszych Piastów pozostawało niezachwiane do schyłku XX wieku. Dopiero upowszechnienie nowoczesnych technik badań archeologicznych sprawiło, że powszechnie przyjęty pogląd trzeba było odesłać do lamusa.


Reklama


Przewrót w archeologii

Tak zwana metoda dendrochronologiczna pozwala datować zachowane próbki drewna w oparciu o przyrost słojów. W idealnych warunkach z jej użyciem da się wskazać dokładny rok ścięcia danego drzewa użytego do budowy. Zwykle – przynajmniej domniemaną dekadę.

Gdy analizom dendrochronologicznym poddano próbki z wielkopolskich grodów okazało się, że państwo jednak nie mogło zacząć się z Gnieźnie. Za czasów pierwszych Piastów Gniezno bowiem nie istniało. Przynajmniej nie jako twierdza czy miejsce sprawowania władzy wojskowej.

Wybrzuszenie terenu w miejscu dawnego grodziska w Gieczu
Wybrzuszenie terenu w miejscu dawnego grodziska w Gieczu (fot. Jan Jerszyński, lic. CC-BY-SA 3,0).

Zdegradowane Gniezno

Gród gnieźnieński zaczęto budować dopiero około roku 940 – zaledwie ćwierć wieku przed chrztem Mieszka I i dużo później niż inne znane fortece Piastów.

Wiele danych archeologicznych wskazuje zresztą, że w początkowym okresie ekspansji rodu Gniezno nie znajdowało się nawet na obszarze piastowskich wpływów. Pierwsza „stolica”, z której dynastia rozpoczęła swoją ekspansję, musiała leżeć gdzie indziej.


Reklama


75 lat wcześniej… w Gieczu

W świetle obecnego stanu badań najwcześniejszym grodem związanym z Piastami i stale istniejącym aż do czasów chrześcijańskich był Giecz.

Wzniesiono go już około roku 865. Forteca nie robiła imponującego wrażenia, zwłaszcza na tle późniejszych, potężnych grodów w Poznaniu (30 kilometrów na zachód) czy Gnieźnie (25 kilometrów na północny wschód).

Pierwotny gród giecki miał kształt okręgu o średnicy około 70 metrów. W jego wnętrzu znajdował się jeszcze dodatkowo umocniony majdan, szeroki na 45 metrów. Konstrukcja, choć względnie skromna, długo była też jedyna w swej okolicy – otaczały ją chyba tylko osady otwarte, pozbawione jakichkolwiek fortyfikacji.

Najstarsze granice patrymonium Piastów (jasnoszarym kolorem) oraz domniemany obszar państwa Mieszka Pierwszego w początkach jego panowania (ciemnoszarym kolorem). Giecz widoczny mniej więcej pośrodku pierwotnej domeny rodu. Mapa prezentuje ustalenia Zofii Kurnatowskiej i Michała Kary. Źródło: Archeologia o początkach państwa Piastów, 2016.

Skarby, tarcze i pancerni

Centralne położenie Giecza na obszarze późniejszej domeny Piastów, trwałość grodu i jego wczesna metryka doprowadziły wielu archeologów do wniosku, że właśnie tu wzięła swój początek polska dynastia. Za Gieczem jako najstarszym ośrodkiem rodu opowiadali się między innymi Michał Kara, Zofia Kurnatowska czy Teresa Krysztofiak.

Wprawdzie kroniki nie przechowały przekazów o Gieczu jako symbolicznej stolicy ani punkcie sprawowania władzy zwierzchniej, ale też nie pomijały tego grodu milczeniem.

Gall Anonim wymienił Giecz wśród najważniejszych ośrodków w Wielkopolsce za czasów pierwszych Piastów. Twierdził, że Bolesław Chrobry miał stamtąd „trzystu pancernych i dwa tysiące tarczowników”.

W okolicy Giecza natrafiono też na największe w całym dorzeczu Warty skupisko srebrnych skarbów z czasów wczesnopiastowskich. Fakt ten uchodzi za dodatkową wskazówkę, iż twierdza miała szczególne znaczenie dla miejscowych elit.


Reklama


Co więcej, w Gieczu – już po chrzcie dynastii – zaczęto budować kamienny zespół pałacowy, podobny do tych znanych z Ostrowa Lednickiego czy Poznania. Wprawdzie inwestycji nigdy nie ukończono, ale sam fakt, że została podjęta, potwierdza, iż w czasach Bolesława Chrobrego bądź jego syna Mieszka II Lamberta Giecz niezmiennie stanowił kluczowe miejsce dla rodu panującego.

Trzy pokolenia

Istnieją alternatywne teorie. Na przykład profesor Andrzej Buko pierwotną „stolicę” państwa Piastów lokuje raczej w Kaliszu. Za wariantem gieckim przemawia jednak wyjątkowo wiele silnych argumentów.

Jedna z rekonstrukcji najstarszego grodziska w Gieczu (według Teresy Krzysztofiak) i relikty murów nieukończonego palatium z przełomu X i XI wieku (fot. Radomil, lic. CC-BY-SA 3,0).

Wydaje się, że właśnie tu musiał żyć protoplasta rodu Piastów. Nie zaszkodzi przypomnieć, że autor pierwszej polskiej kroniki Gall Anonim znał imiona trzech „przedhistorycznych” członków dynastii.

Najwcześniejszym władcą piastowskim był według dziejopisa Siemowit – domniemany dziadek Mieszka I. W dawnej nauce twierdzono, że drzewo rodowe mogło być znacznie dłuższe, a do czasów kronikarza nie dotrwały wiadomości o rzeczywiście pierwszych Piastach. Część badaczy przedstawiała też pogląd wprost odwrotny, w myśl którego wszystkich władców przed Mieszkiem – Siemowita, Lestka oraz Siemomysła – zwyczajnie zmyślono.


Reklama


Liczba trzech przedhistorycznych pokoleń, znanych Gallowi, zaskakująco dobrze współgra jednak z datą powstania Giecza. W czasach tak zwanego pierwszego państwa Piastów – od Mieszka I po Bolesława Krzywoustego – polscy władcy najczęściej utrzymywali się na tronie przez około dwadzieścia, trzydzieści lat. Jeśli podobnie było też wcześniej, to kariera Siemowita rzeczywiście mogła rozpocząć się około 865 roku.

Nie był on jeszcze księciem, ale raczej watażką, który zdołał zgromadzić wokół siebie bandę osiłków, żądnych przygody i łatwego zarobku. Następnie – drogą łupieżczych wypadów i terroru – podporządkowywał sobie ludność kolejnych osad. Bazę wypadową stanowił dla niego Giecz.

Przeczytaj też o krwawej rewolcie pogan. Czy po śmierci Bolesława Chrobrego w Polsce doszło do buntu przeciw chrześcijaństwu?

****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Chwile przełomu (Bellona 2021)To wspólna publikacja autorstwa publicystów portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca kluczowe punkty zwrotne w dziejach Polski.

Nasi najlepsi publicyści o wydarzeniach, które zmieniły dzieje Polski

Bibliografia

  1. Buko Andrzej, 1050-lecie chrześcijaństwa na ziemiach polskich, „Nauka”, nr 2/2016.
  2. Buko Andrzej, Ośrodki centralne a problem najstarszego patrymonium Piastów, „Archeologia Polski”, t. 66 (2012).
  3. Kara Michał, Archeologia o początkach państwa Piastów. Nowe aspekty i wyniki badań [w:]Tradycje i nowoczesność. Początki państwa polskiego na tle środkowoeuropejskim w badaniach interdyscyplinarnych, red. H. Kóčka-Krenz, M. Matla, M. Danielewski, Poznań 2016.
  4. Kóčka-Krenz Hanna, Badania milenijne w perspektywie archeologicznej Tradycje i nowoczesność. Początki państwa polskiego na tle środkowoeuropejskim w badaniach interdyscyplinarnych, red. H. Kóčka-Krenz, M. Matla, M. Danielewski, Poznań 2016.
  5. Kurnatowska Zofia, Badania nad początkiem i rozwojem społeczeństwa wczesnopolskiego [w:] Archeologia i prahistoria polska w ostatnim półwieczu, red. M. Kobusiewicz, S. Kurnatowski, Poznań 2000.
  6. Kurnatowska Zofia, Kara Michał, Wczesnopiastowskie regnum – jak powstało i jaki miało charakter? Próba spojrzenia od strony źródeł archeologicznych, „Slavia Antiqua”, t. 51 (2010).
Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.