Początek sporu o Zaolzie. Zapomniana wojna polsko-czechosłowacka z 1919 roku

Wydarzenia z jesieni 1938 roku, gdy władze Polski wykorzystały hitlerowski rozbiór Czechosłowacji i zajęły sporną część Śląska Cieszyńskiego, zapisały się jako jedna z wyjątkowo ciemnych kart najnowszej historii Rzeczpospolitej. Dużo rzadziej niż o tym kroku mówi się o początkach konfliktu o Zaolzie. Oraz o niewypowiedzianej wojnie, którą dwie dekady wcześniej wszczął rząd w Pradze.

Już od wiosny 1918 roku trwały ustalenia między politykami czeskimi i polskimi, mające na celu podział pogranicznego Śląska Cieszyńskiego zgodnie ze składem etnicznym.


5 listopada 1918 roku, gdy upadek Austro-Węgier stał się faktem, lokalne Rady Narodowe powołane w Cieszynie i Opawie zgodziły się tymczasowo przyjąć takie rozwiązanie, a w efekcie – uniknąć rozlewu krwi.

Kruchy kompromis na Zaolziu

Jak wyjaśnia Krzysztof Szelong, podział ten: „po stronie polskiej pozostawiał 77,3% obszaru, na którym zamieszkiwało 73% ludności polskojęzycznej, 22% ludności niemieckojęzycznej i 5% ludności czeskojęzycznej, po stronie czeskiej zaś 22,7% obszaru zamieszkiwanego przez ludność w 70% czeskojęzyczną, w 20% niemieckojęzyczną i w 10% polskojęzyczną”.

Polska ulotka propagandowa z 1919 roku (domena publiczna).
Polska ulotka propagandowa z 1919 roku (domena publiczna).

Postanowienie pozostało w mocy tylko do stycznia 1919 roku. W sytuacji, gdy Polaków wiązały boje w Galicji Wschodniej oraz powstanie wielkopolskie, wojska czechosłowackie uderzyły na sporny obszar, dążąc do zajęcia całego Śląska Cieszyńskiego.

W literaturze akt ten tłumaczy się polską „prowokacją”, a więc próbą przeprowadzenia na spornym obszarze wyborów do Sejmu Ustawodawczego.


Dziesięciokrotna przewaga wroga

Ofensywa ruszyła 23 stycznia 1919 roku. „Około 16 000 dobrze uzbrojonych żołnierzy czeskich natrafiło na opór około 1500 żołnierzy polskich oraz słabo uzbrojonych górników, hutników, kolejarzy i chłopów” – pisali Roman Heck i Marian Orzechowski w swojej Historii Czechosłowacji.

Siły czeskie dysponowały też pociągiem pancernym oraz oddziałami artyleryjskimi. Przewaga była miażdżąca, a mimo to usiłowano stawić czoła atakowi.

Poznajcie prawdę o tym jak żyli nasi pradziadkowie dzięki książce Przedwojenna Polska w liczbach (Bellona 2020).
Poznajcie prawdę o tym, jak żyli nasi pradziadkowie w książce Przedwojenna Polska w liczbach, przygotowanej przez zespół WielkiejHISTORII.pl.

Masakra jeńców i decydująca bitwa pod Skoczowem

„Szokującym epizodem była masakra jeńców wziętych do niewoli 26 stycznia w czasie natarcia w okolicach Stonawy” – pisze Tomasz Maćkowiak. – „Czescy legioniści rozwścieczeni oporem mieli tam wystrzelać i zakłuć bagnetami kilkunastu polskich żołnierzy”. Zbrodnia tylko wzmocniła wolę oporu.

Do decydującej bitwy doszło pod Skoczowem, gdzie polscy obrońcy zahamowali ofensywę Czechów. Nim ruszyła ona ponownie, mocarstwa zachodnie wymusiły przerwanie walk. Konflikt, określany niekiedy mianem wojny polsko-czechosłowackiej, przyniósł po stronie polskiej nie tylko straty wśród żołnierzy, ale też kilkadziesiąt ofiar cywilnych.


Niedoszły plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim

Przynależność regionu – podobnie jak Górnego Śląska – miała zostać rozstrzygnięta drogą plebiscytu.

Strona polska przeprowadziła nawet próbne, sondażowe głosowanie, z którego wynikało, że 126 spośród 171 gmin opowie się za Rzeczpospolitą. Czesi mieli własne dane, dające o wiele bardziej korzystny dla nich wynik. Oficjalny plebiscyt nigdy się jednak nie odbył.

W obliczu bolszewickiej ofensywy na Warszawę przyparty do muru rząd Władysława Grabskiego zgodził się zrezygnować z demokratycznego rozwiązania i zdać na decyzję Rady Ambasadorów, w skład której wchodzili przedstawiciele Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Japonii.

„Najokropniejszy zawód”. Decyzja mocarstw w sprawie Zaolzia

Krok wydawał się konieczny, ale też – przyniósł katastrofalne skutki. 28 lipca 1920 roku Rada przyznała stanowiące kość niezgody Zaolzie Czechosłowacji, bez zważania na kryterium etniczne.

Antyczeska ulotka, najprawdopodobniej z okresu planowanego plebiscytu na Śląsku Cieszyńskim (domena publiczna).
Antyczeska ulotka, najprawdopodobniej z okresu planowanego plebiscytu na Śląsku Cieszyńskim (domena publiczna).

Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego w swojej ostatniej odezwie wyraziła:

(…) uroczysty głos protestu przeciwko rozstrzygnięciom Rady Ambasadorów, oddającej ⅔ ludności Śląska Cieszyńskiego, w tym ok. 190 tys. Polaków państwu czeskiemu. Państwo polskie zawierzyło sprawiedliwości przedstawicieli wielkich mocarstw sojuszniczych i najokropniej zawiedzione zostało, a to w chwili, gdy Polska toczy walkę na śmierć i życie o niepodległość i wolność.

****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Przedwojenna Polska w liczbach (Bellona 2020)To wspólna publikacja autorstwa członków zespołu portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca jak naprawdę wyglądało życie w II RP.

Prawda o życiu naszych pradziadków

Bibliografia

  1. Heck R., Orzechowski M., Historia Czechosłowacji, Wrocław 1969.
  2. Kaglik G., Polsko – Czechosłowacki spór o Spisz i Orawę w latach 1918 – 1939, „Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia”, nr 3 (2009).
  3. Maćkowiak T., Dalekie Zaolzie, „Polityka”, 3 października 2009.
  4. Przeperski M., Nieznośny ciężar braterstwa. Konflikty polsko-czeskie w XX wieku, Kraków 2016.
Autor
Kamil Janicki
24 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.