Początki polskiego podziemia. Dlaczego w pierwszych latach wojny niemal nikogo nie przyjmowano do konspiracji?

Strona główna » II wojna światowa » Początki polskiego podziemia. Dlaczego w pierwszych latach wojny niemal nikogo nie przyjmowano do konspiracji?

Armia Krajowa funkcjonuje dzisiaj w świadomości Polaków jako ogromna siła, skupiająca nawet setki tysięcy żołnierzy. Na początku wojny rolę podziemia niepodległościowego i perspektywy kraju postrzegano jednak zupełnie inaczej niż w roku 1944. Nie stawiano wówczas na ilość, a do wielu organizacji podziemnych dopuszczani byli tylko sprawdzeni wybrańcy.

Więcej o historii Polskiego Państwa Podziemnego, walki z okupantem i tego, jak ruch oporu zmienił bieg II wojny światowej znajdziecie w czteroodcinkowym programie „Podziemna armia”, którego premiera 1 sierpnia o 22:00 na kanale Polsat Viasat History. Emisja kolejnych odcinków w poniedziałki o 22:00. Oglądajcie w Polsat Box, pozycja 69.

Proces budowy podziemia niepodległościowego rozpoczął się gdy jeszcze trwała obrona Warszawy we wrześniu 1939 roku. W całym kraju zaczęły wówczas wyrastać, jedna po drugiej, większe i mniejsze tajne organizacje.


Reklama


Jedne powoływał do życia rozkaz, inne powstawały z poczucia obowiązku wobec ojczyzny. Niektóre z nich w krótkim czasie rozpadały się, inne łączyły w większe, które następnie wchłaniały kolejne, aż same stawały się częścią jeszcze liczniejszych struktur.

Na terenie zajętym przez Niemców do końca 1939 roku powstało ponad 30 dużych organizacji konspiracyjnych. Podobnie wyglądało to na terenach zajętych przez ZSRS. Rok później podobnych struktur było jeszcze więcej – nawet około 300.

Na czele Służby Zwycięstwu Polski stanął generał Michał Tokarzewski-Karaszewicz. Na zdjęciu wykonanym w 1935 roku widoczny z lewej (domena publiczna).
Na czele Służby Zwycięstwu Polski stanął generał Michał Tokarzewski-Karaszewicz. Na zdjęciu wykonanym w 1935 roku widoczny z lewej (domena publiczna).

Największa podziemna organizacja

Tą największą, choć nie pierwszą, była Służba Zwycięstwu Polski (SZP). Rozkaz jej stworzenia wydał 27 września 1939 roku dowódca obrony stolicy gen. Juliusz Rómmel. Zadanie powierzono gen. Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi.

W krótkim czasie dobrał on sobie 16-osobowy zespół, który razem z nim miał rozbudowywać struktury. Znalazły się w nim osoby dzisiaj nierozerwalnie kojarzone z konspiracją. Mowa o Emilu Kumorze, Janinie Karaś, Franciszku Niepokólczyckim, Antonim Sanojcy czy Ryszardzie Krzywickim.


Reklama


Jakość, a nie ilość

Nie byli to przypadkowi działacze. Początkowo tajne organizacje, te zakładane przez osoby mające za sobą m.in. doświadczenia z okresu pierwszej wojny światowej i Polskiej Organizacji Wojskowej, stawiały na elitarność.

Panowała opinia, że wojna potrwa najdłużej do wiosny 1940 roku. Nie przewidywano więc czasu na to, aby wciągać do pracy tysiące niesprawdzonych ludzi.

Więcej o historii Polskiego Państwa Podziemnego, walki z okupantem i tego, jak ruch oporu zmienił bieg II wojny światowej znajdziecie w czteroodcinkowym programie Podziemna armia, którego premiera 1 sierpnia o 22:00 na kanale Polsat Viasat History. Emisja kolejnych odcinków w poniedziałki o 22:00. Oglądajcie w Polsat Box, pozycja 69.

W piśmie z 4 grudnia 1939 roku Kazimierz Sosnkowski przekazał płk. Stefanowi Roweckiemu, od początku ważnej postaci podziemia, wskazówki odnośnie werbunku nowych działaczy:

Podkreślam z naciskiem zasadę, która przy kompletowaniu, względnie werbowaniu członków (…) domaga się zwracania najbaczniejszej uwagi na jakość kandydatów, a nie na ilość. Nie odstępujcie od tej zasady: lepiej mieć 200 ludzi pewnych zupełnie, niźli tysiące źle dobranych, pomiędzy których wślizgnąć się mogą elementy niepożądane.

Elitarne struktury

Na początku wytycznych się trzymano. Dobrze widać to na przykładzie warszawskich struktur organizacji konspiracyjnych. Jesienią 1939 roku w Oddziale III Sztabu Komendy Głównej Służby Zwycięstwu Polski powstał referat „C”, tzw. „sztab dywersji”, który miał odpowiadać za organizację i kierowanie walką czynną. W jego skład początkowo weszło zaledwie 10 oficerów. Na ich czele stał Franciszek Niepokólczycki.

Ale i w innych strukturach przez pierwsza lata służyło niedużo osób. Sztab Związku Odwetu, specjalnej komórki Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) odpowiedzialnej za walkę czynną, razem z łącznością pod koniec 1942 roku liczył 62 osoby.

Franciszek Niepokólczycki (domena publiczna).
Franciszek Niepokólczycki (domena publiczna).

W skład kobiecych patroli minerskich ZWZ w Warszawie w tym samym czasie wchodziło 45 kobiet, zaś na batalion saperów Józefa Pszennego „Chwackiego”, należącego do Związku Odwetu Okręgu Warszawskiego ZWZ, składało się nie więcej jak 40 żołnierzy. Jeszcze mniejszy skład, bo zaledwie 30-osobowy, miał oddział Organizacji Specjalnych Akcji Bojowych, lepiej znany jako „Osa”.

To nastawienie na nieliczną, kadrową strukturę specjalistów, jeszcze wyraźniej widać w Tajnej Organizacji Wojskowej, prawdopodobnie pierwszej organizacji konspiracyjnej, powołanej do życia 17 września 1939 roku. W styczniu 1940 roku w całej Warszawie TOW liczyła zaledwie 94 ludzi.


Reklama


W ciągu kolejnych dwóch lat liczba ta, obejmująca sztab, łączność, pion wydawniczy, legalizacyjny, wywiad czy w końcu oddziały sabotażowo-dywersyjne, urosła do 437 konspiratorów. Dla porównania w przededniu wybuchu Powstania Warszawskiego, gdy stawiano już na masowość, wszystkie warszawskie struktury Armii Krajowej liczyły nawet 50 000 ludzi.

Przeczytaj również o tym dlaczego powstanie warszawskie wybuchło właśnie w sierpniu 1944 roku?

Poznaj historię podziemnej armii

Autor
Sebastian Pawlina

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.