Powstanie Donieckiej Republiki Ludowej. Tak rozpoczęła się wojna w Donbasie

Strona główna » Historia najnowsza » Powstanie Donieckiej Republiki Ludowej. Tak rozpoczęła się wojna w Donbasie

W toczonych od wiosny 2014 roku walkach na wschodzi Ukrainy między – wspieranymi przez Kreml – prorosyjskimi separatystami, a siłami ukraińskimi zginęło już około 14 tysięcy ludzi. Finału konfliktu jednak nadal nie widać. Oto jak rozpoczęła się wojna w Donbasie.

W styczniu i lutym 2014 roku [podobnie jak w Kijowie] demonstracje odbywały się również w Charkowie oraz w miastach w południowo-wschodnich obwodach Ukrainy. Większość organizowano na centralnych placach i przed gmachami administracji obwodowej.


Reklama


Protesty na wschodzie Ukrainy

Ścierali się na nich zwolennicy dwóch opcji – stronnicy Euromajdanu oraz grupy lojalnych wobec prezydenta Janukowycza, coraz częściej marzące o związkach federacyjnych z Rosją lub wejściu ich małych ojczyzn w granice tego państwa. Tych ostatnich chętnie nazywano Antymajdanem.

Budynków rządowych, najczęściej z sukcesem, bronili milicjanci i berkutowcy, niekiedy wspomagani przez tituszki. W Zaporożu, Odessie i Dniepropietrowsku obok pobitych manifestantów, przeważnie sympatyków kijowskiego Euromajdanu, w punktach opatrunkowych i szpitalach znaleźli się dziennikarze oraz przypadkowi obserwatorzy i przechodnie.

Prorosyjski wiec w Doniecku. 9 marca 2014 roku (Andrew Butko/CC BY-SA 3.0).
Andrew Butko/CC BY-SA 3.0

Przeciwnicy kijowskiej rewolucji podobnie jak na Krymie uważali rząd Arsenija Jacyniuka za reprezentantów nacjonalistów, faszystów i antysemitów oraz że szykuje się do brutalnej pacyfikacji rosyjskojęzycznych mieszkańców Ukrainy. Jednocześnie twierdzili, że prezydent Janukowycz został obalony w wyniku antykonstytucyjnego puczu, wobec czego ich sprzeciw wobec kijowskich uzurpatorów jest uprawniony i moralnie zasadny.

Poparcie Kremla

Aktywizowały ich informacje z Krymu, sukcesy separatystów likwidujących ukraińską obecność na półwyspie i przede wszystkim poparcie Rosji. Władimir Putin wyrastał na obrońcę ich bezpieczeństwa oraz demokracji i praw człowieka. Rosyjskie media podtrzymywały opinię o swoim prezydencie jako polityku zatroskanym o przyszłość Ukrainy pogrążającej się w chaosie, poddanej nieudolnemu, ale jednocześnie awanturniczemu rządowi stworzonemu przez skrajnych nacjonalistów.

Przypominały, że w 1945 roku to rosyjscy żołnierze zdusili „faszystowskiego gada w jego legowisku”. Mówiono o niezgodzie rosyjskiego społeczeństwa na odradzanie się faszyzmu przy granicy ich państwa, wiosną 2014 roku szykującego się do zdławienia na południowym wschodzie Ukrainy demokratycznych instytucji i ciemiężenia zamieszkujących te ziemie Ukraińców i Rosjan. Pojawiło się nawet oskarżenie, wsparte filmami zamieszczonymi w mediach społecznościowych, o wykorzystaniu przez rząd przeciwko swoim obywatelom amerykańskich najemników.

Działania rosyjskich służb i propagandzistów na południowo-wschodnich terenach Ukrainy toczyły się równie energicznie jak na Krymie. Ale prowadzono je bardziej skrycie i w odmiennych celach. Kreml nie zamierzał anektować kolejnych obszarów Ukrainy. Wystarczało mu, że podsycając jej wewnętrzne problemy, wspierając przeciwników Euromajdanu, a następnie nowego rządu, destabilizuje to państwo.


Reklama


Rozdzierane przez separatyzmy i wewnętrzne konflikty, zrujnowane gospodarczo, pozbawione stabilnej centralnej władzy wykonawczej i lokalnej administracji traciło pełną podmiotowość w międzynarodowym środowisku. To nie Kijów, ale Moskwa miała się stać rzeczywistym ośrodkiem decydującym o przyszłości i sposobie wyjścia Ukrainy z kryzysu. Unia Europejska powinna być zainteresowana pomyślnością tego procesu, wspieranego przez Rosję, jak cynicznie sugerował Kreml.

Rosyjskie plany wobec wschodniej Ukrainy

W najbardziej interesującym dla Moskwy wariancie rozwoju sytuacji majaczyła perspektywa wprowadzenia do południowo-wschodnich obwodów Ukrainy wojsk Wspólnoty Niepodległych Państw („mirotworców”) z przewagą żołnierzy rosyjskich, a w przyszłości przekształcenia jej w państwo federacyjne, w którym każdy z jego członów, w tym znajdujących się przy granicy z Federacją Rosyjską, dysponowałby dużą samodzielnością nie tylko w zakresie polityki gospodarczej, ale także w pewnym obszarze polityki zagranicznej.

Artykuł stanowi fragment książki Michała Klimeckiego pt. Krym, Donieck, Ługańsk, 2014-2015 (Bellona 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Michała Klimeckiego pt. Krym, Donieck, Ługańsk, 2014-2015 (Bellona 2021).

W ocenie Kremla „mirotworcy” odegrali pożyteczną rolę w Tadżykistanie, mocno wiążąc go z Rosją, a także w Naddniestrzu, Gruzji i Górskim Karabachu, wzmacniając pozycję Moskwy w tych regionach. Teraz nadchodziła kolej na Ukrainę.

Kreml mógł rozpatrywać jeszcze jeden wariant rozwoju sytuacji na południowym wschodzie Ukrainy. Ceną za wycofanie rosyjskiego poparcia dla rebeliantów mogło być przygaszenie w środowisku międzynarodowym protestów Kijowa związanych z utratą Krymu.


Reklama


W ocenie Kremla takie zachowanie rządu ukraińskiego stwarzało perspektywę dla uznania przez Ukraińców wejścia półwyspu w granice Federacji Rosyjskiej, najpierw de facto, później również de iure.

Putin i jego minister spraw zagranicznych Ławrow spodziewali się, że ustępliwość Ukrainy wpłynie na to, że z inkorporacją Krymu przez Rosję pogodzą się: Unia Europejska, Stany Zjednoczone i Kanada, w której żyła liczna i wpływowa diaspora ukraińska.

Podpisanie traktatu o przyjęciu Krymu w skład Federacji Rosyjskiej, 18 marca 2014 (Kremlin.ru/CC BY 4.0).
Podpisanie traktatu o przyjęciu Krymu w skład Federacji Rosyjskiej, 18 marca 2014 (Kremlin.ru/CC BY 4.0).

Pierwsze ofiary śmiertelne

Pod koniec lutego i w marcu 2014 roku w: Charkowie, Dniepropietrowsku, Doniecku, Ługańsku, Chersoniu, Odessie, Mikołajewie i wielu innych miejscowościach na ulice i place wychodzili przeciwnicy pełniącego obowiązki prezydenta Turczynowa i premiera Jacyniuka, uważający wydarzenia z końca lutego w Kijowie za przewrót antykonstytucyjny.

W kolejnych dniach zanikały głosy wspierające Janukowycza, a pojawiały się odwołujące do wspólnej przeszłości z Rosją i wspierające separatystyczne działania na Krymie. Domagano się referendum, mającego na nowo określić status południowo-wschodnich obwodów państwa.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Szturmowano siedziby administracji, SBU [Służby Bezpieczeństwa Ukrainy] i posterunki milicji. Wiele tych budynków zajmowali rebelianci. Jeśli potrafiono ich zmusić do porzucenia zdobyczy, to po krótkim okresie z sukcesem przejmowali je ponownie. Zastępowano flagi ukraińskie rosyjskimi. Formowały się różnego rodzaju oddziały (milicje obywatelskie), w tym przede wszystkim rebeliantów, uzbrojone w broń palną, przejmowaną m.in. od rozbrajanych milicjantów oraz dostarczaną z Rosji.

Wstępowali do nich: byli wojskowi, ultrasi klubów sportowych, awanturnicy i kryminaliści oraz wielu przeciętnych mieszkańców, którzy uznawali przynależność do milicji za obywatelski i patriotyczny obowiązek. Pojawili się przybysze z Rosji – uważano, że z porządnym doświadczeniem wojskowym oraz umiejętnościami organizacyjnymi i szkoleniowymi.


Reklama


Dochodziło do kolejnych starć między stronnikami a przeciwnikami rządu, teraz kończącymi się przelewem krwi; 13 i 14 marca w Doniecku zginęły co najmniej trzy osoby (dwie zostały zastrzelone z broni palnej, jedna pchnięta nożem). Kilkunastu uczestników walk zostało rannych. Rebelianci stopniowo przejmowali ulice i place miast, wystawiali patrole i posterunki. Coraz śmielej i z coraz większym rozmachem organizowali wystąpienia antyrządowe.

Antypolskie nastroje

W połowie marca prorosyjska manifestacja odbyła się przed siedzibą polskiego konsulatu generalnego w Charkowie. Jej uczestnicy uważali Polskę za narzędzie Unii Europejskiej i zachodniego wielkiego biznesu dążącego do kolonizacji ich ojczyzny. Zarzucali naszym władzom i społeczeństwu, że sympatyzując z Euromajdanem, i następnie uznając rząd Arsenija Jaceniuka w Kijowie, mieszają się w wewnętrzne problemy Ukrainy. Wznoszono okrzyki: „Polska won!” i „Europa nie przejdzie!”.

Mapa z podziałem administracyjnym Ukrainy. Czerwonym kółkiem zaznaczony Donieck (Sven Teschke/CC BY-SA 3.0).
Mapa z podziałem administracyjnym Ukrainy. Czerwonym kółkiem zaznaczony Donieck (Sven Teschke/CC BY-SA 3.0).

Powtarzano pogłoski o organizowaniu w Polsce obozów, na których szkoli się ukraińskich bojówkarzy nacjonalistycznych, także o polskich planach zajęcia Lwowa i innych zachodnich miast Ukrainy. Oskarżenie polityków zachodniego sąsiada o snucie planów imperialnych wzmacniało przekaz o cynicznym i perfidnym stanowisku Polski wobec Ukrainy oraz o tym, jak bardzo nieudolny, nacjonalistyczny ukraiński rząd był podporządkowany interesom zachodnich państw i korporacji.

Milicja i funkcjonariusze SBU nie radziły sobie z dynamicznie rozwijającą się rebelią antypaństwową. Wielu milicjantów sympatyzowało z Antymajdanem, odmawiało występowania przeciwko jego członkom. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych szacowało, że nie może liczyć na lojalność ok. połowy milicjantów z Donbasu.


Reklama


Ten osąd potwierdzały liczne przypadki otwartego poparcia dla uczestników protestów antyrządowych, chronienia ich wystąpień i brutalnego rozpędzania manifestacji przeciwników. W odpowiedzi do miast wschodniej i południowej Ukrainy przybywały grupy (bojówki) zamierzające chronić wystąpienia prorządowe.

Postawa ukraińskiej milicji i SBU

Podczas jednej z takich manifestacji, 13 marca w Doniecku, członkowie Prawego Sektora, w części z Kijowa, zaatakowali milicjantów, rzucając kostką brukową i pokruszonymi płytami chodnikowymi. Takie starcia i podobne wydarzenia, przede wszystkim formowanie się separatystycznej administracji, wymuszały na milicjantach jednoznaczne opowiedzenie się po którejś ze stron konfliktu.

Ukraińskie siły porządkowe. Zdjęcie wykonane podczas protestu w Doniecku  9 marca 2014 (Andrew Butko/CC BY-SA 3.0).
Ukraińskie siły porządkowe. Zdjęcie wykonane podczas protestu w Doniecku 9 marca 2014 (Andrew Butko/CC BY-SA 3.0).

Pod koniec maja MSW zakomunikowało o przejściu ok. 17 tys. milicjantów na stronę separatystów. Natomiast ci, którzy zachowywali lojalność wobec Kijowa, byli pod silną presją otoczenia i opuszczali miejsca służby, o ile mieli taką możliwość. Wyjeżdżali z rodzinami do środkowych i zachodnich obwodów Ukrainy, gdzie podejmowali służbę.

Miejscowe struktury SBU również borykały się z coraz większymi problemami. Wprawdzie ich funkcjonariusze (z wyjątkami) starali się wypełniać swoje obowiązki, ale wobec powszechności postaw buntowniczych niewiele mogli zrobić. Udało się im jedynie aresztować kilkunastu, może kilkudziesięciu przywódców rebeliantów oraz osoby, które uznano za agentów rosyjskiego GRU. Część aresztowanych zwolniono, innych wymieniono na oficerów SBU zatrzymanych przez rebeliantów oraz podczas późniejszych walk na jeńców znajdujących się w obozach separatystów.


Reklama


Jednym z nich był ideolog Noworosji Pawieł Gubariew, aresztowany 6 marca i zwolniony 7 maja w zamian za wypuszczenie przetrzymywanych funkcjonariuszy bezpieczeństwa. W tej sytuacji także funkcjonariusze SBU, zagrożeni pojmaniem, torturami lub obawiający się o życie, pozbawieni ochrony, z czasem opuszczali miejsca służby. Rebelianci uważali ich, a także ich najbliższych, za swoich nieprzejednanych przeciwników, reprezentantów opresyjnej administracji ukraińskiej.

Rozterki ukraińskich żołnierzy

Dyscyplinę utrzymywano w ukraińskich jednostkach wojskowych, na wschodzie i południu mniej licznych niż w środkowych i zachodnich obwodach państwa. Korpus dowódczy, podoficerowie i ich podwładni z niepokojem obserwowali wydarzenia toczące się w miastach, w których służyli. Z oczywistych powodów sympatyzowali z którąś ze stron rozwijającego się konfliktu.

Artykuł stanowi fragment książki Michała Klimeckiego pt. Krym, Donieck, Ługańsk, 2014-2015 (Bellona 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Michała Klimeckiego pt. Krym, Donieck, Ługańsk, 2014-2015 (Bellona 2021).

Wielu wojskowych obawiało się, że na rozkaz wyższego dowództwa albo Kijowa będą zmuszeni do siłowego przywrócenia porządku konstytucyjnego, w rzeczywistości otworzenia ognia na ulicach i placach znanych im z codziennego życia. Rozważali, jak powinni wtedy postąpić, czy mają moralne prawo do strzelania do członków organizacji występujących przeciwko rządowi w Kijowie.

Na postawy żołnierzy wszystkich stopni wpływało również pochodzenie narodowościowe, aspiracje i zachowanie członków ich rodzin, przyjaciół i sąsiadów. Nie bez znaczenia był brak zaufania do władz centralnych, prezydenta, premierów i ministrów obrony, dotychczas lekceważących najbardziej oczywiste potrzeby armii, podejmujących niezrozumiałe decyzje, które po części, jak uważało wielu wojskowych, sprzyjały rosyjskim interesom politycznym i gospodarczym.


Reklama


Powołanie Donieckiej Republiki Ludowej

W pierwszych dniach kwietnia rebelianci uzyskali przewagę na wschodnich terenach obwodów donieckiego i ługańskiego, także w Doniecku i Ługańsku; 6–7 kwietnia w Doniecku kolejny raz zajęli gmachy administracji obwodowej, rady miejskiej i SBU. Wśród atakujących, według ukraińskich obserwatorów, znajdowały się osoby uzbrojone w rosyjską broń, wcześniej niezauważaną wśród separatystów.

Ogłosili oni utworzenie Donieckiej Republiki Ludowej (DRL) i wywiesili jej flagi, czarno-niebiesko-czerwone, obok flag Federacji Rosyjskiej. Przejęli budynki administracyjne także w innych miejscowościach. Sukcesy odnieśli m.in. w: Kramatorsku, Słowiańsku i położonym nad Morzem Azowskim Mariupolu, dziesiątym pod względem ludności miastem Ukrainy, liczącym ponad 400 tys. mieszkańców.

Flaga Donieckiej Republiki Ludowej (MrPenguin20/CC BY-SA 3.0).
Flaga Donieckiej Republiki Ludowej (MrPenguin20/CC BY-SA 3.0).

Według ukraińskich ustaleń w walkach w Słowiańsku wzięli udział żołnierze rosyjskiego specnazu. Przejęcie budynków administracji miejskiej i obwodowej nie oznaczało przejęcia pełnej kontroli nad miastami i mniejszymi ośrodkami. Poza zasięgiem separatystów często pozostawały koszary wojskowe i formowanej Gwardii Narodowej Ukrainy, budynki SBU i prokuratury (np. w Doniecku).

Walki o Mariupol

W Mariupolu oddział SBU „Alfa” 16 kwietnia, już w trakcie trwania operacji antyterrorystycznej (ATO), powstrzymał rebeliantów szturmujących koszary Gwardii Narodowej. Poległo wówczas trzech separatystów, 13 odniosło rany, a 63 zostało aresztowanych.

Powstańcy nadal kontrolowali budynek mariupolskiej Rady Miejskiej. Siły bezpieczeństwa odbiły go 24 kwietnia, ale nie zdołały usunąć z miasta dobrze już zorganizowanych i nieźle uzbrojonych oddziałów rebeliantów. Mariupol był ważny zarówno dla separatystów, jak i Ukraińców.

Był najważniejszym punktem na drodze prowadzącej z rosyjskiego terytorium na Krym, a jego opanowanie pozwalało na otworzenie kanału zaopatrzenia dla mieszkańców półwyspu. Most łączący Krym z rosyjskim Półwyspem Tamańskim poprzez Cieśninę Kerczeńską otwarto dopiero 15 maja 2018 roku.


Reklama


Majowe referendum

11 maja 2014 roku na ziemiach opanowanych przez separatystów przeprowadzono referendum – ok. 90% uczestniczących opowiedziało się za niepodległością. Dzień później oficjalnie ją proklamowano. Powołano rząd, podległą mu administrację oraz sądownictwo. Rada Najwyższa DRL powierzyła urząd premiera Aleksandrowi Borodajowi, rosyjskiemu generałowi FSB, wcześniej aktywnemu na Krymie. Stworzono system podatkowy, czyniąc lokalnych biznesmenów głównymi płatnikami.

Aleksandr Borodaj. Zdjęcie z marca 2014 roku (DenTV/CC BY 3.0).
Aleksandr Borodaj. Zdjęcie z marca 2014 roku (DenTV/CC BY 3.0).

Wyłączono stacje przekaźnikowe ukraińskiej telewizji i radia. Wzmożono aresztowania osób uznawanych za lojalnych wobec państwa – porywano ich na ulicach i wyprowadzano z domów, przesłuchiwano, torturowano, więziono, nielicznych zabijano.

Doszło do przypadków aresztowania zachodnich dziennikarzy i inspektorów Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE), którym zarzucano brak obiektywizmu i szkalowanie mieszkańców ludowych republik oraz szpiegowanie na rzecz Ukrainy. Po kilku lub kilkunastu dniach inspektorów zwalniano, a więzienie określano mianem gościny. Gorszy los spotykał dziennikarzy. Przed zwolnieniem ich zastraszano, niekiedy bito.


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Michała Klimeckiego pt. Krym, Donieck, Ługańsk, 2014-2015. Książka ukazała się nakładem wydawnictwa Bellona.

Przyczyny i przebieg konfliktu na wschodzie Ukrainy

Ilustracja tytułowa: Prorosyjscy rebelianci w Słowiańsku (Jewgienij Nasadiuk/CC BY-SA 3.0).

Tytuł, lead, teksty w nawiasach kwadratowych oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów i skrócony.

Autor
Michał Klimecki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.