Prawdziwe poglądy Niccolo Machiavellego. 10 porad, których nigdy byś się po nim nie spodziewał

Tego renesansowego filozofa używa się dzisiaj do uzasadniania wszelkich możliwych podstępów i nieczystych zagrywek. Stał się symbolem zmierzania po trupach do celu. Czy słusznie? Sprawdźmy co naprawdę napisał w swojej słynnej książce.

Lepiej budzić strach, niż miłość, a cel uświęca środki – dla wielu do tego właśnie sprowadza się filozofia Niccolo Machiavellego. Dyplomaty i myśliciela, żyjącego na przełomie XV i XVI wieku we Florencji.


Nie bez powodu to właśnie od jego nazwiska ukuto termin „makiawelizm”, oznaczający dążenie do realizacji zamiarów za wszelką cenę; często z użyciem podstępu i brutalnych metod.

Najpierw człowiek, dopiero później: lew i lis

Machiavelli istotnie serwował czytelnikom rady wyjątkowo stanowcze. W odróżnieniu od wielu autorytetów swojej epoki, florencki polityk wcale nie zalecał kurczowego trzymania się zwyczajowych zasad moralności. Dopuszczał kłamstwa, łamanie danego słowa, a w pewnych wypadkach zalecał nawet, by nie liczyć się z ludzkim życiem.

Dzisiaj zapomina się jednak, że Machiavelli akceptował rzeczone metody tylko i wyłącznie jako wyjątkowe środki, wdrażane ze względu na „rację stanu” czy wyższą konieczność. Dla władcy miały być formą obrony przed wrogami, również posługującymi się siłą i chytrością.

Portret Machiavellego pędzla Santi di Tito (domena publiczna).

Poza tymi szczególnymi wypadkami Machiavelli, zadeklarowany zwolennik republiki lub „dobrej” monarchii (czyli takiej, w której władca myśli przede wszystkim o interesach poddanych, a nie o swoich), namawiał do… umiaru i kultywowania cnoty.

Twierdził, że książę powinien być przede wszystkim człowiekiem, a dopiero w razie potrzeby odwoływać się do swojej „wewnętrznej bestii” i sięgać po cechy charakterystyczne dla lwa lub lisa.

Przeczytaj też: Kłamali, że włos nie spadnie im z głowy. Co stało się z muzułmanami w Hiszpanii po rekonkwiście?

Dowody znajdziecie poniżej. Oto dziesięć zaskakująco rozsądnych rad, które można znaleźć w dwóch głównych dziełach Machiavellego: Księciu i Rozważaniach nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza.

I. Należy zjednywać sobie poddanych

Kto tedy władzę osiągnął przez lud, musi utrzymać przyjaźń z ludem (…), ten, kto poza ludem osiąga władzę przez możnowładztwo, powinien za wszelką cenę dążyć, aby sobie lud zjednać przez roztoczenie nad nim pieczy.


Innymi słowy, warto dbać o swoich poddanych. Dla swojej i ich korzyści. W końcu, jak przekonywał Machiavelli, „książę nie ma powodu lękać się zbytnio spiskowców, gdy lud mu sprzyja, lecz jeżeli lud usposobiony jest dlań wrogo, wówczas musi lękać się wszystkich i wszystkiego”.

II. Rządy powinny słynąć z łaskawości

Pragnieniem każdego księcia powinno być, aby rządy jego słynęły z ludzkości, nie zaś z okrucieństwa.

Karta tytułowa wydania „Księcia” z 1550 roku (domena publiczna).

Stwierdzenie nie bez powodu znalazło się na początku rozdziału o okrucieństwie i łaskawości. To ono powinno wyznaczać interpretację całości. A jednak stało się odwrotnie: wszyscy zapamiętali jedynie późniejszą przestrogę, że „wiele bezpieczniej być przedmiotem strachu niż miłości”.

III. Surowe kary muszą mieć uzasadnienie

Skoro zachodzi konieczność karania na gardle, powinno być po temu należyte usprawiedliwienie i przyczyna oczywista.


A więc nie – nie można zabijać kogokolwiek, według własnego widzimisię. Tym właśnie dobry książę (w rozumieniu Machiavellego) różni się od tyrana w rodzaju niektórych rzymskich cesarzy, że nie morduje na oślep. Skazuje jednak, jeśli trzeba, na śmierć

O tym, by całkowicie odrzucić ten najwyższy wymiar kary, Machiavelli nie myślał. To (jeszcze) nie te czasy.

Przeczytaj też: Zasługi i osiągnięcia Katarzyny II Wielkiej. Co słynna caryca zrobiła dla Rosji?

IV. Władca powinien się starać, by nie darzono go nienawiścią

IV. Książę (…) wystrzegać się powinien tego wszystkiego, co mogłoby przeciw niemu obudzić bądź nienawiść, bądź wzgardę (…). Nienawiść wywołuje on przeciw sobie nade wszystko wówczas, gdy dopuszcza się grabieży, czyniąc zamachy na mienie i na kobiety swych poddanych; od tego powinien się powstrzymywać.

A zatem są rzeczy, których książę po prostu nie powinien robić. W tym gwałcenie cudzych żon i odbieranie poddanym majątku.

Książę był zadedykowany Wawrzyńcowi II Medyceuszowi (fot. domena publiczna).

V. Należy postępować cnotliwie

V. Książę (…) starać się powinien, by w każdym jego czynie odbijała się wspaniałość, męstwo, powaga, siła.

Dla Machiavellego było jasne, że dobry (i skuteczny) książę to nie ten, który cnoty ma w pogardzie. „Książę powinien w sobie samym tylko i w swoim własnym męstwie szukać obrony przeciwko złemu losowi” – przekonywał.


VI. Warto być mecenasem

Do obowiązków księcia należy popieranie talentów oraz opieka nad wybitnymi ludźmi w każdym zawodzie.

Trzeba przyznać, że w tym przypadku florencki dyplomata myślał też trochę o sobie. Przecież napisał Księcia właśnie po to, by władca miasta, Wawrzyniec II Medyceusz, poparł jego talent i się nim zaopiekował.

Przeczytaj też: Najlepszy list motywacyjny w historii? Zobacz co napisał Leonardo da Vinci, by dostać pierwszą stałą pracę

Ale jest to też wezwanie do działania na rzecz rozkwitu zarządzanego przez księcia miasta czy państwa. I nałożenie na księcia konkretnych zobowiązań, o czym dzisiejsi „makiaweliści” woleliby chyba nie pamiętać.

VII. Władca musi być obowiązkowy

Wiadomo zresztą, że ludzie chętniej patrzą na teraźniejszość niż na przeszłość i gdy czują się dobrze, nie szukają zmian, owszem, książę, który obowiązków swoich nie zaniedbywa, pewny być może, że poddani staną zawsze w jego obronie.

Medyceusze bardzo często posługiwali się środkami popieranymi przez Machiavellego… ale tylko tymi, które im odpowiadały. Na obrazie Katarzyna Medycejska w dzień po masakrze w noc świętego Bartłomieja (Edouard Debat-Ponsan/domena publiczna).

I znowu obowiązki! Na dodatek Machiavelli przekonuje, że książę, jeśli chce utrzymać władzę, powinien przede wszystkim „rządzić mądrze”. Rada tyleż dobra, co trudna do przełknięcia dla zwykłego karierowicza.

VIII. Należy kierować się radami ekspertów

Książę sam musi być wielkim stawiaczem pytań i słuchać powinien z uwagą (…). Byłoby błędem grubym mniemać, że książę uroni cokolwiek ze swej powagi zasięgając cudzej rady (…).


To zalecenie idzie w parze z ostrzeżeniem przed zgubnym wpływem pochlebców. W świetle poprzednich uwag już jednak nie dziwi. Skoro książę ma „rządzić mądrze”, to ważne, by potrafił słuchać mądrych doradców.

IX. Warto tworzyć dobre państwa… albo religie

IX. Wśród wszystkich ludzi sławnych najsławniejszymi są twórcy i założyciele religii. Po nich idą założyciele republik i królestw.

Jak zdobyć największą dostępną człowiekowi chwałę? Machiavelli odpowiedzi na to pytanie udziela już nie w Księciu, a w Rozważaniach. I twierdzi, że warto tworzyć religie, republiki i monarchie.

Śmierć Machiavellego na obrazie Amosa Cassioli (domena publiczna).

Dlaczego akurat republiki i monarchie? Wyjaśnienie znajduje się w klasycznym wykształceniu dyplomaty. Są to – jak mówił już Arystoteles – po prostu „dobre” ustroje, w których rządzący dbają o interes ogółu. A skoro tak, to…

X. Nie wolno szkodzić państwu, religii i sztuce

Na hańbę i pogardę zasługują natomiast ci, którzy niszczą religię, obalają królestwa i republiki, są nieprzyjaciółmi cnót, piśmiennictwa i wszelkich innych sztuk przynoszących pożytek i zaszczyt ludzkości (…).


Bezbożnicy, zwolennicy gwałtu, nieuki, głupcy, próżniacy i tchórze – wszyscy oni, zdaniem Machiavellego, zasługują na potępienie.

Chyba trudno o bardziej jasny wyraz poparcia dla konwencjonalnej moralności. Może więc nie taki Machiavelli zły, jakim się go maluje?

Nie masz dość cennych porad z przeszłości? Przeczytaj, co pewna starożytna filozofka zalecała kobietom zdradzanym przez swoich mężów.

Bibliografia

  1. Niccolo Machiavelli, Książę. Rozważania, przeł. Wincenty Rzymowski, Krzysztof Żaboklicki, Unia Wydawnicza „Verum” 2008.
  2. Quentin Skinner, Machiavelli, Hill and Wang 1981.
  3. Machiavelli and Republicanism, red. G. Bock, Q. Skinner, M. Viroli, Cambridge University Press 1990.

Ilustracja tytułowa: Machiavelli na portrecie Stefano Ussiego (domena publiczna).

Autor
Anna Winkler
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.