Przysięga Hipokratesa. Czy jej autorem naprawdę był ojciec medycyny?

Strona główna » Starożytność » Przysięga Hipokratesa. Czy jej autorem naprawdę był ojciec medycyny?

Tekst, który potocznie nazywa się Przysięgą Hipokratesa, należy do szczytowych osiągnięć światowej myśli. Niekiedy stawia się go na równi z Dekalogiem. Czy rzeczywiście jego autorem był sławny „ojciec medycyny”?

Początkiem swym zdaje się sięgać starożytnego Egiptu, pewnie Imhotepa, ale jego autorstwo przypisywano zawsze Hipokratesowi, aż do początku XX wieku, kiedy po analizie tekstu, którą przeprowadził Ludwik Edelstein, okazało się, że zawiera wyraźne wpływy filozofii pitagorejskiej, że jest nie tyle przysięgą samego Hipokratesa, co raczej przysięgą asklepiadów włączoną do jego pism.


Reklama


Kiedy składano Przysięgę?

Problemy z ustaleniem czasu jej powstania połączyły się z pytaniem o okoliczności jej składania: czy na końcu nauki, co wydaje się dopiero zwyczajem uniwersyteckim wprowadzonym w średniowieczu, a przeniesionym mimowolnie na obyczaje starogreckie, czy raczej na początku nauki, zanim dopuszczono adepta do tajemnic zawodu i tajemnicy lekarskiej, co wydaje się daleko bardziej logiczne.

Wreszcie forma Przysięgi. Nietrudno zauważyć, że nie jest ona poświadczeniem prawdy, jak ma to miejsce w sądzie, lecz wyrażeniem zgody na stawiane warunki i poświadczeniem obietnicy. To jest stwierdzenie oczywiste i nie trzeba było go odkrywać.

Popiersie Hipokratesa autorstwa Rubensa (domena publiczna).
Popiersie Hipokratesa autorstwa Rubensa (domena publiczna).

Natomiast Charles Lichtenthaeler zajął się formalną budową przysięgi, odkrył w niej strukturę, której do tej pory nie zauważono, a poza tym bujność ornamentyki retorycznej, przepych i doskonałość stylu prozy, tak że nazwał ją wręcz „arcydziełem literatury światowej”. O cóż chodzi?

Czystość i niewinność postępowania

Przysięga ma budowę koncentryczną, składa się z 9 części, przy czym część środkowa (5) stanowi jej oś. Pod względem treści jest to bardzo istotne zobowiązanie składającego przysięgę do czystości i niewinności postępowania.


Reklama


To zobowiązanie ma swój odpowiednik we wstępnym wezwaniu bogów (1) i w końcowym akapicie (9), który jest życzeniem błogosławieństwa przy dochowaniu przysięgi, ale i przekleństwem w razie jej niedotrzymania. Dalej na treść przysięgi składają się dobrowolnie przyjęte, poświadczone religijnym charakterem, zobowiązania przestrzegania pewnych warunków, które mają charakter nakazów i zakazów.

Punkt 2. określa warunki pobierania nauki (najprawdopodobniej od-płatnie), zobowiązuje do szacunku wobec mistrza, do przekazywania bezpłatnie swej wiedzy jego synom i innym uczniom, ale poza tym kręgiem nikomu więcej. Z tym wiąże się punkt 8. o dochowaniu tajemnicy lekarskiej, której potrzeba wyłania się w związku z wykonywaniem zawodu.

Artykuł stanowi fragment książki Zdzisława Gajdy pt.  Historia medycyny dla każdego (Wydawnictwo Fronda 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Zdzisława Gajdy pt. Historia medycyny dla każdego (Wydawnictwo Fronda 2021).

Najważniejsze jest dobro chorych

Punkt 3. nakazuje postępować z chorymi według najlepszych intencji i możliwości, a koresponduje z nim punkt 7., który ponownie mówi o naczelnym warunku działalności lekarskiej, jakim jest wyłączne dobro chorych, i wyklucza pożądanie zmysłowe.

Rzecz ciekawa, odnosi się to nie tylko do niewiast i mężczyzn, co zrozumiałe, ale w tym samym stopniu do ludzi wolnych i niewolników, co – jeśli się uwzględni ówczesne warunki społeczne – wydaje się na tyle wieków przed chrześcijaństwem wręcz rewolucyjne.


Reklama


Poza tą grupą nakazów istnieją zakazy. Usytuowane są w tekście najbliżej centralnego zobowiązania. Pierwszy z nich (4) to zakaz podawania trucizny; odnosi się to zarówno do eutanazji, jak i przerywania ciąży, bo w jednym i w drugim przypadku działanie leku jest w skutkach śmiertelne.

Do niego dołącza się zakaz wycinania kamienia moczowego (6), co ogólnie oznacza zakaz wykonywania zabiegów chirurgicznych z ingerencją w jamy ciała. W ówczesnych warunkach zabiegi takie zbyt często kończyły się śmiercią pacjenta.

Ten który przywraca zdrowie

Gwarantowano w ten sposób, że postępowanie lekarskie nie będzie kojarzone z zagrożeniem życia. W średniowieczu spotkamy się ponownie z tym samym zakazem, w odniesieniu do wykonywania zabiegów chirurgicznych przez duchownych.

Dzięki temu lekarz jest zawsze widziany jako ten, który przywraca zdrowie, a przynajmniej łagodzi cierpienie, nigdy zaś jako ten, którego działalność może mieć skutek śmiertelny. Problem nader aktualny w naszych czasach.

XII-wieczny bizantyjski tekst Przysięgi Hipokratesa (domena publiczna).
XII-wieczny bizantyjski tekst Przysięgi Hipokratesa (domena publiczna).

Jak widać, ten krótki tekst zawiera treść nie tylko wspaniałą, ale nadto wyrażoną w nader kunsztownej formie retorycznej.

Przysięga zwana hipokratesową została zaakceptowana przez chrześcijaństwo, z pominięciem rzecz jasna wezwania do pogańskich bogów. Zobrazowaniem tej akceptacji jest jej tekst napisany w jednym z bizantyńskich rękopisów, w formie krzyża. W Polsce spotykamy się z chrzęści jańskim charakterem tejże przysięgi już w XV wieku. Składali ją doktorzy medycyny w Akademii Krakowskiej.

Przeczytaj również wstrząsające wspomnienia pielęgniarki z Auschwitz. Inne chciały uciec już pierwszego dnia, ona została


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Zdzisława Gajdy pt. Historia medycyny dla każdego. Jej nowe wydanie ukazało się nakładem Wydawnictwa Fronda.

Gawęda o historii medycyny

Autor
Zdzisław Gajda
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.